સંસ્કૃતમાં 'પરિક્રમા' શબ્દનો અર્થ ચારે બાજુ ફરવું અર્થાત પ્રદક્ષિણા થાય છે, જ્યાં કેન્દ્રમાં રહેલા ઈશ્વરની આસપાસ ફરવાનો ભાવ જીવનમાં ઈશ્વરની સર્વોપરિતા સ્વીકારે છે. હિન્દુ ધર્મમાં પર્વતો અને નદીઓને ઈશ્વરનું સાક્ષાત સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે, અને ગિરનાર જેવા પવિત્ર પર્વતો પર હજારો વર્ષોથી ઋષિ-મુનિઓની તપસ્યાના કારણે વિશેષ આધ્યાત્મિક ઊર્જા એકત્રિત થયેલી હોય છે. ઘડિયાળના કાંટાની દિશામાં કરવામાં આવતી આ ૩૬ કિલોમીટરની પદયાત્રા શરીર અને મનને શુદ્ધ કરવાની સાથે પ્રકૃતિ પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવાનું માધ્યમ બને છે. જંગલોમાં સાદું ભોજન લઈને, હાથમાં ફાનસ કે ‘જય ગિરનારી’ના નારા સાથે વહેલી સવારે ચાલતા શ્રદ્ધાળુઓ એક દિવ્ય અનુભૂતિ મેળવે છે.
ભારતીય સંસ્કૃતિમાં પરિક્રમા માત્ર એક ધાર્મિક વિધિ નથી, પરંતુ તે આપણી જીવનશૈલીનો અભિન્ન અંગ છે જે પ્રકૃતિ પૂજાને સર્વોચ્ચ સ્થાન આપે છે. મથુરાની ગોવર્ધન પરિક્રમા હોય, ઉત્તર પ્રદેશની ૮૪ કોસની બ્રજ પરિક્રમા હોય કે પછી ૨૬૦0 કિલોમીટર લાંબી વિશ્વની સૌથી કઠીન નર્મદા પરિક્રમા હોય, દરેકનું પોતાનું વિશિષ્ટ આધ્યાત્મિક મહત્ત્વ છે. ખાસ કરીને મથુરાના જતીપુરામાં તો ગુજરાતી ભક્તોની ભારે અવરજવરના કારણે 'મિની ગુજરાત' જેવો માહોલ જોવા મળે છે. આ તમામ યાત્રાઓમાં અમીર-ગરીબ કે જાતિના ભેદભાવ ભૂલીને સૌ કોઈ સાથે ચાલે છે અને ઠેર-ઠેર ધમધમતા અન્નક્ષેત્રો 'અતિથિ દેવો ભવ'ની ભારતીય સંસ્કૃતિને ઉજાગર કરે છે.
આજના આધુનિક યુગમાં પરિક્રમાના માર્ગો પર તબીબી સેવાઓ અને સલામતીના પગલાં પણ વ્યાપક બન્યા છે, જે શ્રદ્ધાળુઓ માટે રાહતરૂપ છે. અમદાવાદના શક્તિપીઠ સેવા આશ્રમ ટ્રસ્ટ જેવા સંચાલકો દ્વારા મેડિકલ કેમ્પ ઊભા કરીને તમામ તબીબી સવલતો પૂરી પાડવામાં આવે છે. જો કે, કેટલાક લોકો દ્વારા પિકનિકના માહોલની જેમ ખાણી-પીણીમાં મસ્ત રહીને ભક્તિભાવને ઠેસ પહોંચાડવામાં આવતી હોવાની ચિંતા પણ વ્યક્ત થાય છે. રાત્રિ રોકાણ દરમિયાન ગવાતા ભજનો અને દુહા-છંદ ગુજરાતની ભાતીગળ લોક સંસ્કૃતિને જીવંત રાખે છે. શાસ્ત્રોક્ત દ્રષ્ટિએ લગ્ન વખતે અગ્નિની આસપાસ લેવાતા સાત ફેરા પણ એક પ્રકારની પરિક્રમા જ છે, જે માનવ જીવનને ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષની સાચી રાહ ચીંધે છે.
