ભારત વિશ્વના સૌથી ઝડપથી વિકસતા અર્થતંત્રમાં સ્થાન ધરાવે છે, પરંતુ આર્થિક વૃદ્ધિ અને રોજગારી વચ્ચેનું અંતર દિનપ્રતિદિન વધતું જઈ રહ્યું છે. ભૂતકાળમાં જ્યાં 3થી 4 ટકાના જીડીપી વૃદ્ધિ દરે પણ બે ટકા જેટલી નવી નોકરીઓનું સર્જન થતું હતું, ત્યાં વર્તમાન સમયમાં સાત ટકાના જીડીપી વિકાસ દર સામે રોજગારીનો દર એક ટકાથી પણ નીચે સરકી ગયો છે. ભલે સત્તાવાર બેરોજગારીનો દર ઓછો દેખાતો હોય, પરંતુ અસંગઠિત ક્ષેત્રની મજૂરી, અનિયમિત આવક અને અડધાથી વધુ શ્રમિકોનું સ્વ-રોજગારી પર નિર્ભર હોવું તે એક ચિંતાજનક વાસ્તવિકતા છે. જો આ યુવા શક્તિને સમયસર કૌશલ્ય અને રોજગારી પૂરી પાડવામાં નહીં આવે, તો આ 'જનસંખ્યાકીય લાભાંશ' (ડેમોગ્રાફિક ડિવિડન્ડ) દેશ માટે બોજ સાબિત થઈ શકે છે.
રોજગારીના અભાવે આર્થિક અસમાનતા વધુ તીવ્ર બની છે અને સંપત્તિ માત્ર ગણતરીના લોકોના હાથમાં કેન્દ્રિત થઈ રહી છે. આ સમસ્યાના ઉકેલ માટે પાંચ મુખ્ય પરિબળો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું અનિવાર્ય છે જેમાં વસ્તી વિષયક સ્થિતિ, શ્રમ પ્રત્યેનું સામાજિક વલણ, કૌશલ્ય વિકાસ, ટેક્નોલોજીની અસરો અને મોટા પ્રમાણમાં નવી રોજગારીનું સર્જન સામેલ છે. ખાસ કરીને ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર, મધ્ય પ્રદેશ અને રાજસ્થાન જેવા રાજ્યોમાં શ્રમશક્તિનું પ્રમાણ વધુ હોવાથી ત્યાં શિક્ષણ અને રોજગારી માટે વિશેષ નીતિગત પ્રયાસોની જરૂર છે. આ ઉપરાંત, શારીરિક શ્રમ અને મહિલાઓની રોજગારી સામેના સામાજિક પૂર્વગ્રહોને દૂર કરવા માટે રાષ્ટ્રીય સ્તરે જાગૃતિ લાવવી પડશે, કારણ કે અવેતન ઘરેલું કામકાજને કારણે મોટી સંખ્યામાં મહિલાઓ શ્રમ બજારથી વંચિત રહે છે.
આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) જેવા આધુનિક ટેક્નોલોજી પ્રવાહો ભવિષ્યમાં વ્હાઇટ-કોલર નોકરીઓ માટે મોટો પડકાર ઉભો કરી શકે છે, જેની સામે સમયસર નેશનલ મિશન દ્વારા રોજગારીનું આયોજન કરવું જરૂરી છે. નાના શહેરોની આસપાસ શ્રમ-સઘન ઉત્પાદન ક્ષેત્રો, કૃષિ મૂલ્ય શૃંખલા, પ્રવાસન અને કેર ઇકોનોમી જેવા ક્ષેત્રોમાં વ્યાપક રોજગારી સર્જવાની અપાર સંભાવનાઓ રહેલી છે. જો કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો મિશન મોડ પર રોજગારી નિર્માણ માટે નક્કર પગલાં લેશે, તો જ દેશ સર્વસમાવેશક વિકાસની સાચી કેડી કંડારી શકશે અને યુવાનોને રોજગારી સાથે આત્મસન્માન આપી શકાશે.
