નિવૃત્તિ પછીનું જીવન આર્થિક રીતે ચિંતામુક્ત બને તે માટે કારકિર્દીની શરૂઆતથી જ બચત અને રોકાણનું આયોજન કરવું અત્યંત આવશ્યક છે. નોકરીયાત વર્ગ માટે ભવિષ્ય સુરક્ષિત કરવા માટે કર્મચારી ભવિષ્ય નિધિ એટલે કે ઈપીએફ અને નેશનલ પેન્શન સિસ્ટમ એટલે કે એનપીએસ બે અત્યંત લોકપ્રિય અને સક્ષમ માધ્યમો છે. આ બંને યોજનાઓનો મૂળ ઉદ્દેશ નિવૃત્તિ સમયે મોટું ફંડ એકત્ર કરવાનો છે, પરંતુ બંનેની રોકાણ પદ્ધતિ અને રિટર્ન આપવાની રીતમાં મોટો તફાવત છે. ઈપીએફમાં નિશ્ચિત વ્યાજદરના આધારે નાણાં વૃદ્ધિ પામે છે, જ્યારે એનપીએસનું સંપૂર્ણ સંચાલન બજાર આધારિત રિટર્ન પર નિર્ભર રહે છે.
જો કોઈ કર્મચારી ૩૫ વર્ષની ઉંમરે ૫૦,૦૦૦ રૂપિયાના મૂળભૂત પગારથી નોકરીની શરૂઆત કરે અને આગામી ૨૫ વર્ષ સુધી એટલે કે ૬૦ વર્ષની વયે નિવૃત્ત થાય ત્યાં સુધી સતત રોકાણ ચાલુ રાખે, તો શાનદાર ફંડ તૈયાર થઈ શકે છે. ધારો કે પગારમાં દર વર્ષે ૫ ટકાનો વધારો થાય અને ઈપીએફ પર વાર્ષિક ૮.૨૫ ટકા લેખે વ્યાજ મળે, તો ૨૫ વર્ષના અંતે આશરે ૧.૫૮ કરોડ રૂપિયાનું નિશ્ચિત ભંડોળ એકત્ર થઈ શકે છે. બીજી બાજુ, એનપીએસમાં રિટર્ન બજારના પ્રદર્શનને આધીન હોવાથી જો ૮ ટકા રિટર્ન મળે તો ૧.૪૩ કરોડ, ૧૦ ટકા રિટર્ન મળે તો ૧.૮૭ કરોડ અને જો ૧૨ ટકા જેટલું ઊંચું રિટર્ન મળે તો આશરે ૨.૪૬ કરોડ રૂપિયા સુધીનું વિશાળ ફંડ બની શકે છે.
આ બંને યોજનાઓની કાર્યપ્રણાલી પણ એકબીજાથી અલગ છે જેમાં ઈપીએફનું સંચાલન ઈપીએફઓ દ્વારા થાય છે અને તેમાં કર્મચારી તથા કંપની બંને તરફથી ૧૨-૧૨ ટકા ફાળો જમા થાય છે, જેમાં બજારનું જોખમ શૂન્ય રહે છે. તેનાથી વિપરીત, એનપીએસ એ માર્કેટ સાથે જોડાયેલી સ્કીમ છે જેમાં રોકાણ ઈક્વિટી, કોર્પોરેટ બોન્ડ્સ અને સરકારી સિક્યોરિટીઝમાં વિભાજિત થાય છે. રોકાણકારો પોતાની જોખમ લેવાની ક્ષમતા મુજબ એક્ટિવ અથવા ઓટો ચોઈસ દ્વારા પોતાના નાણાંનું રોકાણ કરી શકે છે, જે લાંબાગાળે વધુ ફાયદાકારક સાબિત થઈ શકે છે.
