વર્ષ ૨૦૦૪ની લોકસભા ચૂંટણીમાં કોંગ્રેસની જીત બાદ સર્જાયેલી રાજકીય પરિસ્થિતિ અને સોનિયા ગાંધી દ્વારા વડાપ્રધાન પદ ઠુકરાવવામાં આવ્યાની ઘટના ભારતીય રાજકારણના સૌથી મોટા નિર્ણયોમાં ગણાય છે. તેમના તાજેતરમાં ચર્ચામાં આવેલા સંસ્મરણ ગ્રંથ 'બિલોંગિંગ: અ જર્ની ઓફ લવ'માં આ ઐતિહાસિક નિર્ણય પાછળના આંતરિક ઘમાસાણનો પહેલીવાર પર્દાફાશ થયો છે. પુસ્તક અનુસાર, ચૂંટણી પહેલાં જ સોનિયા ગાંધીએ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે તેઓ આ પદ સ્વીકારશે નહીં. જો કે, ચૂંટણીમાં જીત મળ્યા બાદ જ્યારે ગઠબંધનના સહયોગી પક્ષોએ તેમના પર દબાણ વધાર્યું, ત્યારે પરિસ્થિતિ નાજુક બની ગઈ હતી. સાસુ ઈન્દિરા ગાંધી અને પતિ રાજીવ ગાંધીની હત્યાના દુઃખદ અનુભવોમાંથી પસાર થયેલા રાહુલ ગાંધી અને પ્રિયંકા ગાંધી ઈચ્છતા ન હતા કે તેમની માતા આ જોખમી પદ સંભાળે.
જ્યારે ગઠબંધનના નેતાઓ ૧૦, જનપથ ખાતે એકત્રિત થયા અને સોનિયા ગાંધીને પદ સ્વીકારવા માટે આક્રમક રીતે આગ્રહ કર્યો, ત્યારે ભારે દબાણ અને ભાવનાત્મક ઘેરાવ વચ્ચે તેમના મુખમાંથી અજાણતાં જ 'ઠીક હૈ' શબ્દ સરી પડ્યો હતો. આ સાંભળતા જ બહાર ઊભેલા રાહુલ અને પ્રિયંકા ચિંતાતુર થઈને અંદર દોડી આવ્યા હતા. રાહુલ ગાંધીએ ગુસ્સા સાથે સવાલ કર્યો કે તેઓ આવી રીતે કેમ સંમત થઈ ગયા, જ્યારે પ્રિયંકાએ પણ તેમને પોતાના જૂના નિર્ણય પર અટલ રહેવા સમજાવ્યા. આ ત્રિભેળા પર સોનિયા ગાંધીએ પોતાના શયનખંડમાં જઈને ખૂબ જ ગહન આંતરિક મંથન કર્યું. એક તરફ તેમની વિદેશી મૂળ હોવાની ઓળખ અને અસુરક્ષાનો ભાવ હતો, તો બીજી તરફ દેશના લોકો અને પાર્ટી કાર્યકર્તાઓ પ્રત્યેની જવાબદારી અને નિષ્ઠા હતી. અંતે, તેમની આંતરિક ચેતનાએ તેમને સાચો રસ્તો દેખાડ્યો અને તેમણે પોતાના નિર્ણય પર મક્કમ રહેવાનું નક્કી કર્યું.
આખરે, સંસદ ભવનમાં જ્યારે સોનિયા ગાંધીએ પોતાની 'આંતરિક અવાજ' સાંભળીને વડાપ્રધાન પદ ન સ્વીકારવાની ઘોષણા કરી, ત્યારે ગૃહમાં ભારે હલચલ મચી ગઈ હતી. તેમના આ અણધાર્યા અને સાહસિક નિર્ણયથી સૌકોઈ સ્તબ્ધ થઈ ગયા હતા. જો કે, થોડી ક્ષણોની અસમંજસ બાદ તેમણે પોતાના ઉત્તરાધિકારી તરીકે ડૉ. મનમોહન સિંહના નામની જાહેરાત કરી, જેને સાંસદોએ વધાવી લીધો હતો. આ સમગ્ર પ્રક્રિયા દરમિયાન રાહુલ અને પ્રિયંકાએ પણ તાળીઓ પાડીને પોતાની માતાના આ મક્કમ નિર્ણયને સમર્થન આપ્યું હતું. આ રીતે, દાયકાઓ જૂના આ રહસ્ય પરથી પડદો ઉઠાવતા સોનિયા ગાંધીએ બતાવી દીધું કે રાજકીય મહત્ત્વાકાંક્ષાઓ કરતાં પરિવારની સુરક્ષા અને અંતરઆત્માનો અવાજ હંમેશાં સર્વોપરી રહી શકે છે.
