ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંસ્થા (ઇસરો) દ્વારા શુક્રવારે રાત્રે ૧૧:૫૧ કલાકે શ્રીહરિકોટાના સતીશ ધવન સ્પેસ સેન્ટરથી GSLV-F18 રોકેટના માધ્યમથી NVS-03 નેવિગેશન સેટેલાઇટનું નિર્ધારિત પ્રક્ષેપણ કરવામાં આવશે. આ અત્યાધુનિક ઉપગ્રહ સ્વદેશી બનાવટની એટોમિક ક્લોક (પરમાણુ ઘડિયાળ) તેમજ આયાત કરેલી ઘડિયાળોથી સજ્જ છે. જો આ મિશન સફળ રહીને ઉપગ્રહ તેની યોગ્ય ભ્રમણકક્ષામાં સ્થાપિત થશે, તો તે ભારતની સ્વદેશી સેટેલાઇટ નેવિગેશન સિસ્ટમ, જેને 'નાવિક' (Navigation with Indian Constellation) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તેને અત્યંત મજબૂત બનાવશે. હાલમાં 'નાવિક' સિસ્ટમ માત્ર ત્રણ જ સક્રિય ઉપગ્રહો (IRNSS-1B, IRNSS-1I અને NVS-01) પર નિર્ભર છે, જ્યારે જીપીએસ જેવી પોઝિશન ટ્રેકિંગ સિસ્ટમ અસરકારક રીતે કામ કરવા માટે લઘુત્તમ ચાર ઉપગ્રહોના કોરમની અનિવાર્ય આવશ્યકતા રહે છે.
ચોથા ઉપગ્રહના અભાવે હાલમાં સશસ્ત્ર દળો મિસાઇલ નેવિગેશન, સમુદ્રમાં યુદ્ધ જહાજોની ચોક્કસ સ્થિતિ નક્કી કરવા અને સૈનિકોની હિલચાલ જેવા મહત્ત્વપૂર્ણ લશ્કરી હેતુઓ માટે 'નાવિક'નો પૂરેપૂરો ઉપયોગ કરી શકતા નથી. પરિણામે, આપણી વ્યૂહાત્મક દળોએ અમેરિકન જીપીએસ અને રશિયન ગ્લોનાસ જેવી વિદેશી નેવિગેશન પ્રણાલીઓ પર આધાર રાખવો પડે છે. ઇતિહાસ પર નજર કરીએ તો, ૧૯૯૯ના કારગીલ યુદ્ધ દરમિયાન દેશે અનુભવ્યું હતું કે યુદ્ધ કે કટોકટીના સમયમાં વિદેશી સંચાલિત સિસ્ટમોની એક્સેસ મર્યાદિત કરી દેવામાં આવે કે સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દેવામાં આવે તો સુરક્ષા સામે ગંભીર જોખમ ઊભું થઈ શકે છે. જો કે, મે ૨૦૨૩માં NVS-01 ના સફળ પ્રક્ષેપણ બાદ જાન્યુઆરી ૨૦૨૫માં મોકલવામાં આવેલો NVS-02 ઉપગ્રહ એન્જિનમાં સિગ્નલ લોસના કારણે તેની નિર્ધારિત ભ્રમણકક્ષામાં પહોંચવામાં નિષ્ફળ રહ્યો હતો, જેના કારણે ઇસરોનું આ ક્ષેત્રનું અભિયાન થોડું વિલંબિત થયું હતું.
ભારતીય સુરક્ષા દળો માટે વિદેશી નેટવર્કથી મુક્ત રહીને વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા જાળવી રાખવા માટે એક સંપૂર્ણ સક્રિય 'નાવિક' સિસ્ટમ હોવી અત્યંત આવશ્યક છે. આ ચાર ઉપગ્રહોનું નક્ષત્ર સૈન્ય દળોને સુરક્ષિત અને અબાધિત સંચાર, મોબિલિટી તેમજ ટાર્ગેટિંગ ડેટા પૂરો પાડશે. આજના આધુનિક યુગમાં બેલેસ્ટિક મિસાઇલો અને પ્રિસિઝન-ગાઇડેડ હથિયારોને યોગ્ય રીતે કાર્ય કરવા માટે અત્યંત સચોટ પોઝિશન, નેવિગેશન અને ટાઇમિંગ (PNT) સિગ્નલની જરૂર પડે છે. મૂળ રૂપે 'નાવિક'ની રચના સાત ઉપગ્રહો અને ગ્રાઉન્ડ સ્ટેશનોના વિશાળ નેટવર્ક સાથે કરવામાં આવી હતી, જેમાં જિયોસ્ટેશનરી અને ઇન્ક્લાઇન્ડ જિયોસિંક્રનસ ભ્રમણકક્ષાનો સમાવેશ થાય છે. હવે NVS-03 ના સફળ લોન્ચિંગ સાથે ભારત આત્મનિર્ભરતા તરફ વધુ એક મજબૂત ડગલું માંડવા માટે સંપૂર્ણપણે તૈયાર છે.
