કોલકાતામાં 17 ઓક્ટોબરે દુર્ગા પૂજાના તહેવાર દરમિયાન સર્જાયેલી કરૂણ નાસભાગની ઘટનામાં 19 લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા હતા અને 25થી વધુ લોકો ઘાયલ થયા હતા. મહા સપ્તમીની રાત્રે ચોરબાગન સાર્વજનિક પંડાલમાં ભારે ભીડ જમા થઈ હતી, તે જ સમયે અચાનક વરસાદ પડવાને કારણે બહાર ઉભેલા લોકો આશરો લેવા અંદર દોડી આવ્યા અને પંડાલની બહાર નીકળવાના રસ્તે ભારે ભીડ જમા થઈ ગઈ હતી. આ દરમિયાન પબ્લિક એડ્રેસ સિસ્ટમ પર પંડાલ તૂટી પડવાની એક અફવા અને ગેરમાર્ગે દોરતી જાહેરાત થતાં જ નાસભાગ મચી ગઈ હતી, જે માત્ર 3 મિનિટ સુધી ચાલી હતી પરંતુ ભારે તારાજી સર્જી ગઈ હતી.
નેશનલ ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ ઓથોરિટી (NDMA) ના રિપોર્ટ મુજબ, ભીડ સંબંધિત દુર્ઘટનાઓ પાછળ 'FIST' મોડેલ એટલે કે ફોર્સ, ઇન્ફોર્મેશન, સ્પેસ અને ટાઈમ જેવા પરિબળો જવાબદાર હોય છે. જ્યારે મર્યાદિત જગ્યામાં ક્ષમતા કરતાં વધુ લોકો ભેગા થાય અને પાછળથી દબાણ વધે ત્યારે લોકો બેકાબૂ બને છે. મોટેભાગે આવી દુર્ઘટનાઓમાં મૃત્યુનું મુખ્ય કારણ કમ્પ્રેસિવ એસફ્લૈક્સિયા એટલે કે છાતી પર ભારે દબાણ આવવાને કારણે શ્વાસ રૂંધાવાની ઘટના હોય છે. ભીડના મનોવિજ્ઞાન મુજબ લોકો અધૂરી માહિતી અને ડરના કારણે અસુરક્ષિત રીતે દોડવા લાગે છે, અને ખોટી અફવાઓ આગની જેમ ફેલાઈને મોટું સંકટ પેદા કરે છે.
ભીડ નિયંત્રણ માટે ભૂતપૂર્વ પોલીસ અધિકારીઓએ પણ સલાહ આપી છે કે આવી કટોકટીની સ્થિતિમાં પોલીસ દ્વારા લાઠીચાર્જ કરવાથી ગભરાટ વધુ વધી શકે છે, તેથી સંયમ રાખીને સમજદારીપૂર્વક કામ લેવું જરૂરી છે. NDMA ની માર્ગદર્શિકા અનુસાર એન્ટ્રી અને એક્ઝિટના રસ્તાઓ હંમેશા ખુલ્લા રાખવા, પંડાલની ક્ષમતા મુજબ લોકોની અવરજવર પર કાબૂ રાખવો અને સાચી માહિતી સમયસર લોકો સુધી પહોંચાડવી અનિવાર્ય છે. તહેવારોની ઉજવણીમાં આનંદનો માહોલ માતમમાં ન ફેરવાય તે માટે વહીવટી તંત્ર અને આયોજકોએ અગાઉથી જ મજબૂત આયોજન કરવું પડશે જેથી કોઈ પણ નાની અફવા મોટી હોનારતમાં ન પરિણમે.
