એક મહિલા જ્યારે ચોરીની ફરિયાદ નોંધાવવા પોલીસ સ્ટેશન પહોંચે છે અને ડેસ્ક પર બેઠેલો અધિકારી તેને ફરીથી વિચારીને પાછા આવવા કહીને કોઈ પણ લેખિત રેકોર્ડ વગર પરત મોકલે છે, ત્યારે તે ઘટના બહુ સામાન્ય લાગે છે પરંતુ વાસ્તવમાં તે કાયદાકીય દૃષ્ટિએ ગંભીર વિષય છે. દાયકાઓ સુધી FIR નોંધાશે કે નહીં તે પોલીસ અધિકારીની વ્યક્તિગત ઇચ્છા પર આધારિત હતું, જેના કારણે સામાન્ય અને ઓછી આર્થિક ક્ષમતા ધરાવતા લોકોની ફરિયાદો દબાઈ જવાનો ડર રહેતો હતો. આ પરિસ્થિતિને બદલવા માટે વર્ષ 2014માં સુપ્રીમ કોર્ટની બંધારણીય ખંડપીઠે લલિતા કુમારી વિરુદ્ધ ઉત્તર પ્રદેશ રાજ્ય કેસમાં મહત્ત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો હતો કે જો પોલીસને મળેલી માહિતીમાં સંજ્ઞેય ગુનો બનતો હોય તો FIR નોંધવી ફરજિયાત છે અને આ બાબતમાં પોલીસ પાસે પોતાની મરજી ચલાવવાની છૂટ નથી.
સુપ્રીમ કોર્ટના આ સ્પષ્ટ આદેશ છતાં પોલીસ સ્ટેશનમાં ફરિયાદો ન નોંધવાની કે અનૌપચારિક રીતે નિરુત્સાહિત કરવાની પ્રથા બર્કિંગ તરીકે આજે પણ ચાલુ છે, જેના કારણે લોકોને અદાલતના દરવાજા ખખડવા પડે છે. જોકે, નાગરિકોની સગવડ માટે ઝીરો FIRની મહત્ત્વપૂર્ણ જોગવાઈ પણ ઉપલબ્ધ છે, જેના હેઠળ ગુનો ગમે તે વિસ્તારમાં બન્યો હોય છતાં કોઈ પણ પોલીસ સ્ટેશનમાં ફરિયાદ નોંધાવી શકાય છે અને બાદમાં યોગ્ય પોલીસ સ્ટેશનમાં કેસ ટ્રાન્સફર થઈ શકે છે. વળી, વર્ષ 2023માં અમલમાં આવેલી ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા એટલે કે BNSS હેઠળ ત્રણથી સાત વર્ષની સજાવાળા ચોક્કસ ગુનાઓમાં પોલીસને 14 દિવસ સુધીની પ્રાથમિક તપાસનો સમય મળી શકે છે, જેથી છેતરપિંડી કે ચોરી જેવા કેસોમાં સાચી હકીકતો બહાર આવી શકે.
જો કોઈ પોલીસ સ્ટેશનમાં FIR નોંધવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કરવામાં આવે તો નાગરિકે ગભરાવાની જરૂર નથી પરંતુ કાયદાકીય જોગવાઈઓ મુજબ સંબંધિત ઉચ્ચ પોલીસ અધિકારીનો સંપર્ક કરવાનો કે ન્યાયિક ઉપાય લેવાનો હક છે. FIR નોંધાયા બાદ તેની ફ્રી કોપી મેળવવાનો પણ નાગરિકનો મૂળભૂત અધિકાર છે, અને આ પ્રકારની કાનૂની જાગૃતિથી જ સામાન્ય માણસ પોલીસ સ્ટેશનમાં જતી વખતે ડર અનુભવ્યા વગર આત્મવિશ્વાસપૂર્વક પોતાના હકો માટે અવાજ ઉઠાવી શકે છે.
