તમારું ભવિષ્ય તમે કયા પરિવારમાં જન્મ્યા છો તેના પર કેટલું નિર્ભર છે? જાણી લો ભારતના આ ચોંકાવનારા આંકડા

ഗ്രામીણ બિહારના કોઈ ખૂણે બેઠેલો યુવાન હોય કે બેંગલુરુની મોટી બિલ્ડિંગમાં ઉછરેલો છોકરો, વડીલો હંમેશાં એવું જ શીખવે છે કે સખત મહેનત જ માણસને આગળ વધારી શકે છે. પ્રતિભા અને પ્રયત્નો નક્કી કરે છે કે વ્યક્તિ જીવનમાં ક્યાં પહોંચશે, અને બંને યુવાનો સરખી મહેનત પણ કરી શકે છે. પરંતુ, વાસ્તવિકતા એ છે કે તેઓ જીવનમાં સમાન સ્થાનો સુધી પહોંચે તેવી શક્યતાઓ સરખી હોતી નથી. આર્થિકશાસ્ત્રીઓ આંતરપેઢીગત ગતિશીલતાનો અભ્યાસ કરીને એ તપાસે છે કે બાળકની આર્થિક સ્થિતિ તેના માતા-પિતાની સ્થિતિ પર કેટલી નિર્ભર છે. ભારતમાં આ અંગેના આંકડા એટલા ગંભીર છે કે યોગ્યતા વિશેની આપણી સામાન્ય માન્યતાઓ કરતાં હકીકત ઘણી જુદી અને વરવી સાબિત થાય છે.

સંશોધનો કહે છે કે ભારતમાં સૌથી ગરીબ 20 ટકા પરિવારોમાં જન્મેલા બાળકોમાંથી માત્ર આશરે 3 ટકા બાળકો જ પુખ્ત વયે સૌથી ધનિક 20 ટકા લોકોના વર્ગ સુધી પહોંચી શકે છે. જ્યારે આ જ ગરીબ વર્ગમાં જન્મેલા આશરે 52 ટકા બાળકો જીવનભર એ જ આર્થિક વર્ગમાં ફસાયેલા રહે છે, જ્યારે સૌથી ધનિક 20 ટકા પરિવારોમાં જન્મેલા આશરે 54 ટકા બાળકો પુખ્ત વયે પણ તે જ સુખ-વૈભવમાં રહે છે. આ સ્થિતિને માપવા માટે આંતરપેઢીગત આવક-સ્થિતિસ્થાપકતાનો ઉપયોગ થાય છે, જેમાં ભારતનો આંકડો બિનઅનુસૂચિત જાતિ માટે આશરે 0.61 અને અનુસૂચિત જાતિ તથા જનજાતિ માટે આશરે 0.55 છે. સરખામણી કરીએ તો અમેરિકામાં આ આંકડો આશરે 0.4, ચીનમાં 0.5 અને ઓઇસીડી દેશોમાં સરેરાશ આશરે 0.38 છે, જે બતાવે છે કે ભારતમાં આર્થિક ગતિશીલતા ચીન કરતા પણ ઘણી ઓછી છે. વ્યવસાયિક સ્તરે પણ 1984 માં જન્મેલા સફેદપોશ નોકરીવાળા પિતાના આશરે 39.3 ટકા પુત્રો તે જ ક્ષેત્રમાં ગયા, જ્યારે અકુશળ મજૂરોના માત્ર 4.9 ટકા પુત્રો જ ત્યાં પહોંચી શક્યા અને 58.5 ટકા બાળકો પોતે પણ અકુશળ કામમાં જ રહી ગયા.

આ અસમાનતાને ભૂગોળ એટલે કે આપણો પિનકોડ વધુ તીવ્ર બનાવે છે, કારણ કે ગ્રામીણ ખેડૂત પરિવારના યુવાનોમાંથી માત્ર આશરે 10.5 ટકા જ કારકુની નોકરી મેળવી શકે છે જ્યારે શહેરી વિસ્તારમાં આ પ્રમાણ આશરે 26.8 ટકા છે. ગામડાઓમાં શિક્ષણની ગુણવત્તાનો અભાવ, માળખાકીય મુશ્કેલીઓ અને રોજગારની ઓછી તકોને કારણે માત્ર આશરે 14.7 ટકા લોકો જ રોજગાર માટે સ્થળાંતર કરે છે, જેમાં મહિલાઓનું પ્રમાણ માત્ર 2 ટકા જ છે. મહેનત અને પ્રતિભાનું પોતાનું મહત્ત્વ છે જ, પરંતુ સાચી સમાનતા ત્યારે જ આવી શકે જ્યારે વ્યક્તિનું ભવિષ્ય તેના પરિવાર કે જન્મસ્થળના બદલે તેની ક્ષમતા અને સંભાવનાઓ પર વધુ નિર્ભર બને.