રોજિંદા જીવનમાં નાની-મોટી બાબતો ભૂલી જવી, કોઈ નામ યાદ ન આવવું કે વાતચીતમાં ધ્યાન કેન્દ્રિત ન કરી શકવું જેવી બાબતોને આપણે સામાન્ય રીતે ઉંમર વધવાની કે વ્યસ્ત જીવનશૈલીની અસર માનીને નજરઅંદાજ કરી દેતા હોઈએ છીએ. પરંતુ જો આ લક્ષણો વારંવાર દેખાતા હોય તો તે શરીરમાં વિટામિન B12 ની ગંભીર ઉણપ તરફ ઈશારો કરે છે. આ પોષક તત્વ આપણા ચેતાતંત્ર (નર્વ્સ) ના સ્વાસ્થ્ય અને મગજના સામાન્ય કાર્યકાળ માટે અત્યંત આવશ્યક છે. જ્યારે શરીરમાં તેની કમી લાંબો સમય સુધી રહે છે, ત્યારે મગજની એકાગ્રતા અને યાદશક્તિ પર વિપરીત અસર પડે છે. આ સિવાય હાથ-પગમાં ખાલી ચડવી, ઝણઝણાટી થવી અને શરીરનું સંતુલન જાળવવામાં મુશ્કેલી પડવી જેવાં લક્ષણો પણ સામે આવી શકે છે. ફરીદાબાદની અમૃત હોસ્પિટલના ન્યુરોલોજી અને સ્ટ્રોક મેડિસિન કન્સલ્ટન્ટ ડો. દીપક યાદવના જણાવ્યા અનુસાર, વિટામિન B12 ચેતા કોષોના રક્ષણ માટે જરૂરી છે અને તેની લાંબી ઉણપ કાયમી નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
વિટામિન B12 ની ઉણપનો સીધો સંબંધ 'હોમોસિસ્ટીન' નામના એમિનો એસિડ સાથે જોડાયેલો છે, જે લોહીમાં કુદરતી રીતે હાજર હોય છે. વિટામિન B12 શરીરને આ ઘટકને પ્રોસેસ કરવામાં મદદ કરે છે, પરંતુ જ્યારે આ વિટામિનનું સ્તર ઘટે છે ત્યારે લોહીમાં હોમોસિસ્ટીનનું પ્રમાણ વધવા લાગે છે. હોમોસિસ્ટીનનું આ ઊંચું સ્તર રક્તવાહિનીઓની સમસ્યાઓ અને 'ઇસ્કેમિક સ્ટ્રોક' (મગજમાં લોહીનો પુરવઠો અટકી જવાથી થતો લકવો) નું જોખમ નોંધપાત્ર રીતે વધારી દે છે. જોકે, માત્ર વિટામિન B12 ની કમી જ દરેક સ્ટ્રોકનું સીધું કારણ નથી બનતી, પરંતુ તે જોખમી પરિબળ ચોક્કસપણે સાબિત થાય છે. બ્લડ પ્રેશર, ડાયાબિટીસ અને કોલેસ્ટ્રોલ જેવા અન્ય જોખમી પરિબળોની સાથે આ ઉણપ પણ મગજના સ્વાસ્થ્ય માટે ઘાતક નીવડી શકે છે, જેથી સમયસર નિદાન કરાવવું અનિવાર્ય છે.
શાકાહારી ખોરાક લેનારા લોકો, વયોવૃદ્ધો, પાચન સંબંધી તકલીફો ધરાવતા દર્દીઓ અને લાંબા સમયથી ડાયાબિટીસની મેટફોર્મિન જેવી દવાઓનું સેવન કરતા લોકોએ વિટામિન B12 ના સ્તર પ્રત્યે વિશેષ સાવચેતી રાખવી જોઈએ. જો વારંવાર ભૂલી જવાની આદત વધતી જાય અથવા અચાનક ગુંચવણ અનુભવાય, તો સમય બગાડ્યા વગર તબીબી સલાહ લેવી ડહાપણભર્યું છે. અચાનક મોં વાંકુ થઈ જવું, બોલવામાં તકલીફ પડવી કે શરીરના એક ભાગમાં નબળાઈ અનુભવાવી તે સ્ટ્રોકના લક્ષણો હોઈ શકે છે, જેમાં ત્વરિત ઇમરજન્સી સારવાર મેળવવી જરૂરી છે. પ્રારંભિક તબક્કામાં જ આ ઉણપને શોધીને યોગ્ય ઉપચાર કરવાથી ચેતાતંત્રને થતા મોટા નુકસાનથી બચી શકાય છે.
