દિલ્હી અને ઉત્તર ભારતના વિસ્તારોમાં શિયાળાની શરૂઆત સાથે જ વાયુ પ્રદૂષણનું જોખમ વધી જાય છે, અને આ પ્રદૂષણ પાછળનું એક મોટું કારણ પરાળ સળગાવવાની ઘટનાઓ છે. પંજાબ અને હરિયાણા સરકારો દ્વારા પરાળ દહન સામે નિયંત્રણ મેળવ્યાના દાવા કરવામાં આવી રહ્યા છે, અને સત્તાવાર એજન્સીઓ દ્વારા આ સિઝનમાં માત્ર ૪,૪૫૯ ફાર્મ ફાયર (પરાળ સળગાવવાના કિસ્સાઓ) નોંધાયા છે. જોકે, નાસા (NASA) સાથે સંકળાયેલા એરોસોલ રિમોટ સેન્સિંગ વૈજ્ઞાનિક ડૉ. હિરેન જેઠવા દ્વારા સેટેલાઇટ ડેટાના આધારે કરવામાં આવેલા સંશોધને સૌને ચોંકાવી દીધા છે. તેમના અહેવાલ મુજબ ૧ ઓક્ટોબરથી ૯ નવેમ્બર વચ્ચે પંજાબ અને હરિયાણામાં પરાળ સળગાવવાની વાસ્તવિક ઘટનાઓ સત્તાવાર આંકડા કરતા અનેકગણી વધુ એટલે કે આશરે ૩૪,૦૦૦ જેટલી છે.
સરકારી એજન્સીઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતા ધ્રુવીય ભ્રમણકક્ષાના ઉપગ્રહો (પોલર-ઓર્બિટિંગ સેટેલાઇટ) અમુક ચોક્કસ સમયે જ વિસ્તાર પર નજર રાખે છે, જેના કારણે ખેડૂતો દ્વારા પરાળ સળગાવવાનો સમય બદલવાને કારણે મોટાભાગની આગ પકડાઈ શકતી નથી. અગાઉ ખેડૂતો બપોરના સમયે પરાળ સળગાવતા હતા પરંતુ હવે આ પ્રવૃત્તિ મોડી સાંજે ૪ થી ૫ વાગ્યા દરમિયાન કરવામાં આવે છે, જે સમય સેટેલાઇટના ઓવરપાસ વિન્ડોની બહાર છે. આ અંગે 'iFOREST' અને 'CEEW' જેવા અહેવાલોમાં પણ પુષ્ટિ કરવામાં આવી છે કે મોડિસ (MODIS) અને વીઆરએસ (VIIRS) સેટેલાઇટનું મર્યાદિત રિઝોલ્યુશન અને ઓબ્ઝર્વેશન વિન્ડો અચોક્કસ આંકડાઓ માટે જવાબદાર છે, કારણ કે સેટેલાઇટ પસાર થઈ ગયા બાદ શરૂ થતી આગની ઘટનાઓ નોંધાતી નથી.
બીજી બાજુ, સત્તાવાર તંત્ર દ્વારા પરાળ સળગાવતા ખેડૂતો સામે કડક કાર્યવાહીના દાવા કરવામાં આવી રહ્યા છે અને ઉત્તર ભારતના ઘણા વિસ્તારોમાં પ્રદૂષણનું સ્તર અત્યંત ગંભીર સ્થિતિએ પહોંચી ગયું છે. 'ધ લેન્સેટ' અને 'સ્ટેટ ઓફ ગ્લોબલ એર' ના અહેવાલો અનુસાર ભારતમાં વાયુ પ્રદૂષણના કારણે લાખો લોકોના સ્વાસ્થ્ય પર ગંભીર વિપરીત અસરો પડી રહી છે અને મૃત્યુઆંક પણ સતત વધી રહ્યો છે. દિવાળી બાદ પટિયાલા અને દિલ્હી જેવા શહેરોમાં એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ (AQI) ખતરનાક સપાટીએ પહોંચ્યો છે, જેમાં પરાળ દહનનું યોગદાન મોટું હોવાનું મનાય છે. આ પરિસ્થિતિમાં સરકારી આંકડાઓ અને સ્વતંત્ર સેટેલાઇટ રિસર્ચ વચ્ચેની આ મોટી વિસંગતતા પ્રદૂષણ નિયંત્રણની નીતિઓ સામે ગંભીર સવાલો ઊભા કરે છે.
