દિવાળીના તહેવારની ઉજવણી બાદ દિલ્હી અને તેની આસપાસના વિસ્તારોમાં વાયુ પ્રદૂષણનું સ્તર ખતરનાક સપાટીએ પહોંચી જતું હોય છે, જે દર વર્ષે એક મોટી ચર્ચાનો વિષય બને છે. સેન્ટર ફોર સાયન્સ એન્ડ એનવાયર્નમેન્ટ (CSE) ના એક્ઝિક્યુટિવ ડિરેક્ટર અનુમિતા રોયચૌધરીના જણાવ્યા અનુસાર, તહેવાર પછીના દિવસોમાં વાતાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં થતા ફેરફારોને કારણે હવામાં જમા થયેલા જોખમી પ્રદૂષકો ભલે દૂર થઈ જાય, પરંતુ ટૂંકા ગાળામાં આ ધુમાડો સમાજના સૌથી સંવેદનશીલ વર્ગો જેવા કે વડીલો અને બાળકોના સ્વાસ્થ્યને ગંભીર નુકસાન પહોંચાડે છે. ઉંમર વધવાની સાથે વડીલોની શારીરિક ક્ષમતા ઘટે છે અને બાળકોની રોગપ્રતિકારક શક્તિ હજુ વિકસતી હોવાથી તેઓ આ ઝેરી પ્રદૂષણનો ભોગ ઝડપથી બને છે.
ફટાકડાના ધુમાડામાં રહેલા જીવલેણ રસાયણો અને તેના ગંભીર પરિણામો વિશે વાત કરીએ તો, તમામ પ્રકારના ફટાકડામાં ચારકોલ, સલ્ફર, પોટેશિયમ નાઈટ્રેટ અને વિવિધ રંગો ઉત્પન્ન કરતા મેટલ સોલ્ટ્સ જેવા કે સ્ટ્રોન્શિયમ, બેરિયમ અને કોપર જેવા હાનિકારક તત્વોનો ઉપયોગ થાય છે. ફટાકડા સળગવાથી ઉત્પન્ન થતા પીએમ 2.5 (PM2.5) જેવા અતિ સૂક્ષ્મ કણો ફેફસાં અને હૃદયના દર્દીઓ માટે અત્યંત જોખમી સાબિત થાય છે. દિવાળી બાદ દેશભરમાં શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, અસ્થમાનો હુમલો, શ્વસન સંબંધી ઇન્ફેક્શન અને ક્રોનિક ઓબ્સ્ટ્રક્ટિવ પલ્મોનરી ડિસીઝ (COPD) ના દર્દીઓની હોસ્પિટલમાં દાખલ થવાની સંખ્યામાં મોટો વધારો નોંધાય છે.
આ ગંભીર સમસ્યાના કાયમી ઉકેલ માટે માત્ર તહેવાર પૂરતી નહીં પરંતુ સમગ્ર વર્ષ દરમિયાન પ્રદૂષણના સ્થાનિક સ્ત્રોતો પર નિયંત્રણ લાવવા માટે મોટા પાયે અને ઝડપી પગલાં લેવા અનિવાર્ય છે. શિયાળાની શરૂઆત સાથે જ તાપમાન ઘટવાથી અને હવા શાંત થવાથી 'વિન્ટર ઇન્વર્ઝન' ની સ્થિતિ સર્જાય છે, જેના કારણે પ્રદૂષકો હવામાં જ જકડાઈ રહે છે અને હવાની ગુણવત્તા વધુ બગડે છે. જો આ પ્રદૂષણના કટોકટીભર્યા પ્રશ્નનો અસરકારક સામનો કરવો હોય, તો નીતિ ઘડનારાઓ અને નાગરિકોએ સયુક્ત રીતે પર્યાવરણ અને સ્વાસ્થ્યની રક્ષા માટે કડક અને સતત પ્રયાસો કરવા પડશે.
