વર્તમાન સમયમાં વૈશ્વિક સ્તરે અવકાશ ક્ષેત્રે મહત્વાકાંક્ષાઓ ઝડપથી વધી રહી છે અને હવે અવકાશ માત્ર વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધિ પૂરતો મર્યાદિત નથી રહ્યો, પરંતુ તે એક ઔદ્યોગિક ક્ષમતા બની ગયો છે. અમેરિકા જેવા દેશો ચંદ્ર અને મંગળ મિશન દ્વારા ભવિષ્યની રૂપરેખા તૈયાર કરી રહ્યા છે, ત્યારે ભારતે પણ પોતાની અવકાશ નીતિ અને ક્ષમતાઓનું પુનર્ગઠન કરવાની જરૂરિયાત ઊભી થઈ છે. ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંસ્થા (ઇસરો) એ દાયકાઓથી અનેક સફળ મિશન પાર પાડ્યા છે, પરંતુ તાજેતરના પ્રક્ષેપણોના રેકોર્ડ દર્શાવે છે કે આપણે માત્ર ક્યારેક મળતી સફળતાઓ પર નિર્ભર ન રહી શકીએ. દેશને વૈજ્ઞાનિક, વ્યૂહાત્મક અને વ્યાપારી જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે ચોક્કસ, પરવડે તેવા ખર્ચે અને નિયમિત અંતરાલે રોકેટ લૉન્ચ કરવાની ક્ષમતા વિકસાવવી અનિવાર્ય છે.
અવકાશ ક્ષેત્રનું અર્થશાસ્ત્ર હવે બદલાઈ ચૂક્યું છે, જેમાં પુનઃઉપયોગી પ્રક્ષેપણ વાહનો (Reusable Launch Vehicles) અને સેટેલાઇટ કન્સ્ટેલેશને ખર્ચ અને ઉપલબ્ધતાના સમીકરણો બદલી નાખ્યા છે. વૈશ્વિક સ્તરે લૉન્ચિંગ પ્રવૃત્તિઓ મર્યાદિત હાથોમાં કેન્દ્રિત છે, ત્યારે જો ભારત સમયસર પોતાની જરૂરિયાતો મુજબ અવકાશમાં પહોંચી નહીં શકે, તો તે અન્ય દેશોની ક્ષમતાઓ અને પ્રાથમિકતાઓ પર નિર્ભર બની જશે. જોકે, આનો અર્થ એ નથી કે બધું જ ઘરેલું સ્તરે બનાવવું અથવા ભાગીદારી બંધ કરવી, પરંતુ તેનો ઉદ્દેશ્ય વ્યૂહાત્મક નબળાઈઓને દૂર કરવાનો છે. પી.એસ.એલ.વી. અને એલ.વી.એમ.-૩ જેવી સિસ્ટમ્સ ઉપરાંત, દેશે રીયુઝેબિલિટી અને અદ્યતન ટેકનોલોજી પર સતત કામ કરીને પોતાની પૉર્ટફોલિયોને વધુ મજબૂત અને સ્પર્ધાત્મક બનાવવો પડશે.
આ લક્ષ્યને હાંસલ કરવા માટે માત્ર ઇસરો એકલું પૂરતું સાબિત નહીં થાય, પરંતુ ભારતના ખાનગી અવકાશ ક્ષેત્રે પણ સક્રિય ભૂમિકા ભજવવી પડશે. તાજેતરના વર્ષોમાં ખાનગી રોકેટ સ્ટાર્ટઅપ્સ અને વિદેશી રોકાણમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે જે ઉત્સાહજનક સંકેત છે. જો કે, આ નવજાત ઇકોસિસ્ટમે માત્ર ફંડિંગ કે જાહેરાતોથી આગળ વધીને વ્યાવસાયિક પરિપક્વતા, પારદર્શિતા અને ભરોસો કેળવવો પડશે. સરકાર અને નિયમનકારો તરફથી યોગ્ય સહકાર તેમજ ખાનગી કંપનીઓની સખત મહેનત દ્વારા જ ભારત અવકાશ રેસમાં મજબૂતીથી ટકી શકશે. અંતે, અવકાશમાં પહોંચવું અને ત્યાં પોતાની શરતો પર ટકી રહેવું એ બંને અલગ બાબતો છે, અને ભારત માત્ર પોતાની સ્વતંત્ર ક્ષમતાના આધારે જ ભવિષ્યના અવકાશ યુગમાં અગ્રેસર રહી શકશે.
