વર્તમાન સમયમાં ભારતીય કર વ્યવસ્થા હેઠળ ESOP ની કર પ્રથા એક મોટી ખામી પર આધારિત છે, જે અવાસ્તવિક અને અનિશ્ચિત ઇક્વિટી નફાને રોકડ પગાર સમાન માની લે છે. જ્યારે કોઈ કર્મચારી તેના ઓપ્શનનો ઉપયોગ કરે છે, ત્યારે શેરના ફેયર માર્કેટ વેલ્યુ અને એક્સરસાઇઝ પ્રાઇસ વચ્ચેના તફાવતને પર્કવિસિટ (ભથ્થા) તરીકે ગણવામાં આવે છે અને ઊંચા ટેક્સ બ્રેકેટમાં આવતા કર્મચારીઓ પર ૩૯% સુધીનો વેરો લાદવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ કર્મચારી ૧૦,૦૦૦ શેર ખરીદે ત્યારે ૧૦ લાખ રૂપિયા ચૂકવે છે અને કાગળ પર ૯૦ લાખ રૂપિયાનો કાલ્પનિક નફો થાય છે, તો હાથમાં રોકડ ન હોવા છતાં તેને અંદાજે ૩૫ લાખ રૂપિયા સુધીના ટેક્સનો બોજ સહન કરવો પડી શકે છે. આ સમસ્યા અનલિસ્ટેડ કંપનીઓમાં વધુ ગંભીર બને છે, જ્યાં શેરનું મૂલ્યાંકન વાસ્તવિક બજાર કિંમતને બદલે ફોર્મ્યુલાના આધારે થાય છે અને કર્મચારીઓએ એવા નફા પર ટેક્સ ભરવો પડે છે જે તેઓ વર્ષો સુધી વાસ્તવિક રીતે મેળવી શકતા નથી.
આ કર પ્રથા માત્ર અનલિસ્ટેડ જ નહીં પરંતુ લિસ્ટેડ કંપનીઓના કર્મચારીઓ માટે પણ માથાનો દુખાવો સાબિત થઈ રહી છે. લિસ્ટેડ કંપનીઓમાં શેર લિક્વિડ હોવા છતાં, કર્મચારીઓને ઓપ્શન એક્સરસાઇઝ કરતી વખતે કોઈ રોકડ મળતી નથી, પરંતુ ૩૯% ટેક્સ ચૂકવવા માટે તેમને ફરજિયાતપણે પોતાના ૪૦% જેટલા શેર વેચી દેવા પડે છે. આનાથી કર્મચારીઓને ઈચ્છા વિરુદ્ધ અને ઘણીવાર નુકસાન વેઠીને પોતાની ઇક્વિટી વેચવાની ફરજ પડે છે. આશ્ચર્યજનક બાબત એ છે કે જો પાછળથી વેચાણમાં નુકસાન જાય, તો તેને સેલેરી ઇન્કમ સામે એડજસ્ટ કરી શકાતું નથી પરંતુ માત્ર કેપિટલ ગેઇન સામે જ મજરે આપી શકાય છે, જે નીચા દરે કરપાત્ર હોય છે. અમેરિકા, બ્રિટન અને સિંગાપોર જેવા મુખ્ય દેશોમાં કર્મચારીઓની ઇક્વિટી માટે અલગ વ્યવસ્થા છે જ્યાં કાલ્પનિક નફા પર તરત જ ટેક્સ વસૂલવાને બદલે લિક્વિડિટી ઇવેન્ટ અથવા શેર વેચાણના સમયે જ કરવેરાની જોગવાઈ કરવામાં આવે છે.
ભારત સરકાર જો ખરેખર ઊંડા કેપિટલ માર્કેટ્સ અને કર્મચારીઓમાં માલિકીની ભાવના વિકસાવવા માંગતી હોય, તો તેણે ESOP કરવેરાના નિયમોમાં આમૂલ ફેરફાર કરવા પડશે. આ સમસ્યા માત્ર ટેક્સમાંથી મુક્તિ મેળવવાની નથી પરંતુ ટેક્સ વસૂલાતના સમય (ટાઇમિંગ) ની છે. સરકાર ત્રણ મુખ્ય અભિગમો પર વિચાર કરી શકે છે: કાલ્પનિક પર્કવિસિટ ટેક્સને વાસ્તવિક લિક્વિડિટી ઇવેન્ટ સુધી મુલતવી રાખવો, એક્સરસાઇઝ સ્પ્રેટ અને વેચાણ બંને પર માત્ર કેપિટલ ગેઇન તરીકે જ ટેક્સ લેવો, અથવા એક્સરસાઇઝ સ્પ્રેટ પર રાહત દર લાગુ કરવો. જો કર્મચારીઓને એ વાતની ખાતરી હોય કે શેર ખરીદવાથી હાથમાં રોકડ આવ્યા વગર મોટો ટેક્સ બોજ આવશે, તો તેઓ ESOP માં ભાગ લેવાનું ટાળશે, જે આધુનિક અર્થતંત્રના હિતમાં નથી. તેથી જ, સમયની માંગ છે કે સરકાર આ બોજને હળવો કરીને અર્થતંત્રને વેગ આપે.
