રાષ્ટ્રીય આંકડાકીય કાર્યાલય (NSO) દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા 'હાઉસહોલ્ડ કન્ઝમ્પ્શન એક્સપેન્ડિચર સર્વે' (HCES) ૨૦૨૩-૨૪ પર આધારિત એસબીઆઈ રિસર્ચના 'ઈન્ડિયાઝ કન્ઝમ્પ્શન જર્ની' નામના આ અહેવાલમાં દેશભરના અંદાજે ૨.૬૧ લાખથી વધુ પરિવારોનો ડેટા વિશ્લેષિત કરવામાં આવ્યો છે. આ અભ્યાસ દર્શાવે છે કે કુલ પારિવારિક વપરાશ ખર્ચમાં ખોરાકનો હિસ્સો હવે ઘટીને આશરે ૩૨.૮૨ ટકા પર પહોંચ્યો છે, જ્યારે બાકીનો લગભગ ૬૭ ટકા હિસ્સો બિન-ખાદ્ય ઉત્પાદનો અને વિવિધ સેવાઓ પાછળ ખર્ચાઈ રહ્યો છે. આ સ્પષ્ટ સંકેત આપે છે કે ભારતીય ગ્રાહકોનું બજાર હવે માત્ર પાયાની જરૂરિયાતો પૂરતું સીમિત નથી રહ્યું, પરંતુ તે વધુ વૈવિધ્યસભર અને આધુનિક બની રહ્યું છે.
આ અહેવાલના તારણો અનુસાર, દેશના તમામ આવક વર્ગોમાં પ્રોટીનયુક્ત ખોરાક, તાજા શાકભાજી અને ફળો તરફનો ઝોક નોંધપાત્ર રીતે વધી રહ્યો છે, જોકે આમાં રાજ્યો વચ્ચે તફાવત જોવા મળે છે. સિક્કિમ, ગોવા અને હરિયાણા જેવા રાજ્યોએ પ્રોટીનયુક્ત આહાર પાછળ સૌથી વધુ સરેરાશ ખર્ચ નોંધાવ્યો છે, જ્યારે ઓડિશા અને છત્તીસગઢ જેવા રાજ્યોમાં આ પ્રમાણ ઓછું જોવા મળ્યું છે. વળી, પારિવારિક માળખું અને વસ્તીવિષયક પરિબળો પણ ખોરાકની પસંદગી પર સીધી અસર કરે છે; ઉદાહરણ તરીકે, જે ઘરોમાં વડીલોની સંખ્યા વધુ છે તેઓ દૂધ અને ફળો પાછળ વધુ ખર્ચ કરે છે, જ્યારે બાળકો ધરાવતા પરિવારો પે્કેજ્ડ ફૂડ અને ડેરી ઉત્પાદનોને પ્રાથમિકતા આપે છે.
આ બદલાતા વલણો સૂચવે છે કે ભારતની ઉપભોગયાત્રા હવે ગ્રાહકોની બદલાતી જીવનશૈલી, કૌટુંબિક જરૂરિયાતો અને વધતી આવક દ્વારા આકાર પામી રહી છે. જોકે, હજુ પણ વિવિધ રાજ્યો અને સામાજિક જૂથો વચ્ચે આહાર અને પોષણક્ષમતાની બાબતમાં અસમાનતા પ્રવર્તે છે, જેને દૂર કરવા માટે આ પ્રકારના ડેટાકીય સર્વે ખૂબ જ ઉપયોગી સાબિત થાય છે. ભવિષ્યમાં બજારની દિશા નક્કી કરવામાં આ પરિવર્તનો મહત્વની ભૂમિકા ભજવશે.
