વિશ્વ બેંકના તાજેતરના અહેવાલ મુજબ, ભારતે ૨૦૧૧ અને ૨૦૨૩ ની વચ્ચે ૪૯.૬ કરોડ લોકોને ગરીબી રેખાથી ઉપર લાવવામાં અભૂતપૂર્વ સફળતા મેળવી છે. આ સમયગાળા દરમિયાન ગરીબી રેખા નીચે જીવન જીવતા લોકોની વસ્તીનો હિસ્સો ૫૭.૭ ટકાથી ઘટીને તળિયે આવીને ૧૬.૧ ટકા પર પહોંચ્યો છે. વિશ્વ બેંકે આ સિદ્ધિને વૈશ્વિક સ્તરે સૌથી ઝડપી ગરીબી ઘટાડા પૈકીની એક ગણાવી છે. આ આંકડાઓ ૨૦૨૧ની ખરીદશક્તિ સમાનતા (PPP) શરતો અનુસાર દર વ્યક્તિ દીઠ દૈનિક $૪.૨૦ ની લોઅર-મિડલ ઇન્કમ ગરીબી રેખા પર આધારિત છે. આ ઉપરાંત, અતિશય ગરીબીમાં પણ નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળ્યો છે, જ્યાં દૈનિક $૩ કરતા ઓછા ખર્ચે જીવતા લોકોનું પ્રમાણ ૨૦૧૧માં ૨૭.૧ ટકા હતું તે ઘટીને ૨૦૨૩માં માત્ર ૨.૬ ટકા થઈ ગયું છે.
આ મહાન પરિવર્તન પાછળ મજબૂત વપરાશ વૃદ્ધિ, રોજગારીમાં વધારો - ખાસ કરીને મહિલાઓની ભાગીદારી - અને અન્ન સબસિડી જેવા સામાજિક કલ્યાણકારી હસ્તાક્ષરોનું વિસ્તરણ મુખ્ય કારણો રહ્યા છે. બિન-નાણાકીય વંચિત સૂચકાંકોમાં પણ જબરદસ્ત સુધારો નોંધાયો છે, જેના પરિણામે બહુઆયામી ગરીબી ૨૦૦૫-૦૬ના ૫૩.૮ ટકાથી ઘટીને ૨૦૧૯-૨૧માં ૧૬.૪ ટકા થઈ ગઈ હતી. વપરાશના ખર્ચ માટેનો ગિની ગુણાંક પણ ૨૦૧૧ના ૨૮.૭૮ થી ઘટીને ૨૦૨૩માં ૨૩ પર આવી ગયો છે, જે દેશમાં અસમાનતા ઘટ્યાનો પુરાવો આપે છે. જો કે, આવકની અસમાનતા હજુ પણ યથાવત છે અને ૨૦૨૩માં ટોચના ૧૦ ટકા શ્રમિકોની સરેરાશ આવક તળિયાના ૧૦ ટકા શ્રમિકો કરતા અંદાજે ૧૩ ગણી વધુ હોવાનું પણ અહેવાલમાં જણાવાયું છે.
ભવિષ્ય તરફ નજર કરીએ તો, વિશ્વ બેંકનું અનુમાન છે કે ભારતમાં ગરીબીનું સ્તર ઘટવાનું ચાલુ રહેશે, જો કે હવે તેનો વેગ થોડો મંથર રહેશે. ૨૦૨૬ના ૧૪.૨ ટકાની સામે ૨૦૨૮ સુધીમાં આ દર ઘટીને ૧૨.૧ ટકા થવાનું અનુમાન છે. ગ્રામીણ અને શહેરી બંને વિસ્તારોમાં જીવન ધોરણ સુધર્યા છે, પરંતુ હજુ પણ ગરીબીનો મોટો હિસ્સો ગ્રામીણ ભારતમાં અને ખાસ કરીને ઉત્તર પ્રદેશથી પશ્ચિમ બંગાળ સુધીના ભૌગોલિક પટ્ટામાં કેન્દ્રિત છે, જ્યાં કુલ ગરીબ વસ્તીના અંદાજે ૫૭ ટકા લોકો વસે છે. બેંકે ભલામણ કરી છે કે આગામી સમયમાં શિક્ષણ, સ્થિર રોજગારીની તકો અને અસ્ક્યામતોની પહોંચ વધારીને આ પ્રાદેશિક અસંતુલનને દૂર કરવા પર વિશેષ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું પડશે.
