વર્લ્ડ બેંક દ્વારા ઓક્ટોબર ૨૦૨૬માં જારી કરવામાં આવેલા 'પાવરટી એન્ડ ઇક્વિટી બ્રીફ' મુજબ, ભારતે વર્ષ ૨૦૧૧ થી ૨૦૨૩ વચ્ચે અંદાજે ૪૯૬ મિલિયન (૪૯.૬ કરોડ) લોકોને ગરીબી રેખાથી બહાર લાવવામાં મોટી સફળતા મેળવી છે. આ સમયગાળા દરમિયાન દેશની કુલ વસ્તીમાં અતિ ગરીબીનું પ્રમાણ ૨૭.૧ ટકાથી તીવ્ર ઘટાડા સાથે માત્ર ૨.૬ ટકા પર આવી ગયું છે. આ ઉપરાંત, ૨૦૨૧ની પરચેઝિંગ પાવર પેરિટી (PPP) અનુસાર દૈનિક ૪.૨૦ યુએસ ડૉલરની નિમ્ન-મધ્યમ આવક રેખા હેઠળ જીવન જીવતા લોકોનું પ્રમાણ પણ ૫૭.૭ ટકાથી ઘટીને ૧૬.૧ ટકા જેટલું નોંધાયું છે. વૈશ્વિક સ્તરે આ પ્રગતિને સૌથી ઝડપી ગરીબી ઘટાડા તરીકે વર્ણવવામાં આવી છે, જેમાં નાણાકીય અને બિન-નાણાકીય બંને ક્ષેત્રોમાં નોંધપાત્ર સુધારો જોવા મળ્યો છે.
આ ઐતિહાસિક સફળતા પાછળ મજબૂત ઉપભોક્ત વૃદ્ધિ, ખાસ કરીને મહિલાઓમાં વધતી રોજગારી અને ખાદ્ય સબસિડી જેવા વિસ્તૃત સામાજિક કલ્યાણના પગલાં મુખ્ય કારણો રહ્યા છે. રિપોર્ટ અનુસાર, ૨૦૧૭ થી ૨૦૨૩ વચ્ચે દેશમાં અંદાજે ૧૩૪ મિલિયન લોકો માટે રોજગારીમાં વધારો થયો છે, જેમાં ગ્રામીણ ક્ષેત્રની મહિલાઓનું પેઇડ નોકરીઓમાં જોડાણ મોટો ભાગ ભજવે છે. બિન-નાણાકીય ગરીબીની વાત કરીએ તો, ઓક્સફર્ડ પાવરટી એન્ડ હ્યુમન ડેવલપમેન્ટ ઇનિશિએટિવના મલ્ટીડાયમેન્શનલ પોવર્ટી ઇન્ડેક્સ મુજબ ગરીબીનો દર ૨૦૦૫-૦૬ના ૫૩.૮ ટકાથી ઘટીને ૨૦૧૯-૨૧માં ૧૬.૪ ટકા પર આવી ગયો છે. વર્લ્ડ બેંકનું પોતાનું બહુપક્ષીય ગરીબી માપદંડ પણ ૨૦૨૨-૨૩માં ઘટીને ૧૫.૫ ટકા નોંધાયું છે, જે જીવનધોરણમાં વ્યાપક સુધારો દર્શાવે છે.
જોકે, આ સકારાત્મક ચિત્રની સાથે રિપોર્ટમાં કેટલાક પ્રાદેશિક અને રોજગારી સંબંધિત પડકારો તરફ પણ ધ્યાન દોરવામાં આવ્યું છે. ભારતના લગભગ ૫૭ ટકા ગરીબો ઉત્તર પ્રદેશથી લઈને પશ્ચિમ બંગાળ સુધીના ભૌગોલિક પટ્ટામાં કેન્દ્રિત છે, જેના કારણે ભવિષ્યમાં ગરીબીના વધુ ઉન્મૂલન માટે આ રાજ્યોમાં ઉત્પાદક રોજગારીની તકો ઊભી કરવી અત્યંત આવશ્યક છે. આ સિવાય, ગ્રામીણ યુવતીઓમાં યુવા બેરોજગારીનો દર થોડો વધ્યો છે અને વાસ્તવિક કમાણી સ્થિર રહી છે કારણ કે રોજગારીની વૃદ્ધિ મુખ્યત્વે ઓછી ઉત્પાદકતાવાળી પ્રવૃત્તિઓમાં થઈ છે. વર્લ્ડ બેંકનું અનુમાન છે કે ભવિષ્યમાં ગરીબી ઘટવાની આ ગતિ થોડી મંદ પડી શકે છે, છતાં વર્ષ ૨૦૨૮ સુધીમાં ૪.૨૦ ડૉલર પ્રતિદિનની થ્રેશોલ્ડ પર ગરીબી દર ઘટીને ૧૨.૧ ટકા સુધી પહોંચી જશે.
