ટેકનોલોજી ઝડપથી આગળ વધી રહી છે અને હવે આપણી ડેઇલી લાઇફમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનો ઉપયોગ હેલ્થકેર, ફાઇનાન્સ, એજ્યુકેશન, કોમર્સ અને પબ્લિક એડમિનિસ્ટ્રેશન જેવા ઘણા ક્ષેત્રોમાં ખુલ્લેઆમ થઈ રહ્યો છે. યુનિયન મિનિસ્ટર અશ્વિની વૈષ્ણવે તાજેતરમાં એક સમિટ દરમિયાન સંકેત આપ્યા હતા કે ભારતમાં ટૂંક સમયમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ માટેનો ખાસ કાયદો આવશે. અત્યાર સુધી દેશમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ માટે કોઈ ચોક્કસ સ્ટેચ્યુટરી વ્યાખ્યા નથી, પરંતુ ડીજીટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન એક્ટ 2023, આઈટી એક્ટ 2000 અને કોપીરાઈટ એક્ટ 1957 જેવા જુદા જુદા કાયદાઓ દ્વારા તેના પર નજર રાખવામાં આવે છે. નિષ્ણાતો માને છે કે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ એ કોઈ એક જ પ્રકારનું કામ કરતી સિંગલ ટેકનોલોજી નથી, તેથી તેના જોખમો પણ તે કયા ક્ષેત્રમાં વપરાય છે તેના પર આધાર રાખે છે. હેલ્થકેરમાં વપરાતી આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ સિસ્ટમ અને એડવર્ટાઇઝિંગમાં વપરાતી સિસ્ટમમાં જમીન-આસમાનનો ફરક હોય છે.
આ કારણોસર જ સરકાર આખો કાયદો એકસાથે લાવવાને બદલે સેક્ટર મુજબના નિયમો બનાવવાની રણનીતિ પર કામ કરી રહી છે. આ નવી વ્યવસ્થામાં થ્રી-ટાયર આર્કિટેક્ચર અપનાવવામાં આવી શકે છે, જેમાં પહેલા સ્તરે પારદર્શિતા અને જવાબદારી જેવા કોમન પ્રિન્સિપલ્સ હશે, બીજા સ્તરે રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા જેવા સેક્ટર-સ્પેસિફિક રેગ્યુલેટર્સ પોતપોતાના ક્ષેત્રના નિયમો નક્કી કરશે અને ત્રીજા સ્તરે મજબૂત એનફોર્સમેન્ટ ફ્રેમવર્ક હશે. આ સિવાય કાયદામાં લાયાબિલિટી એટલે કે જવાબદારી સૌથી મોટો મુદ્દો રહેશે કારણ કે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ સિસ્ટમ પોતે કોઈ કાનૂની વ્યક્તિ નથી, જેથી ભૂલ થવાની સ્થિતિમાં ડેવલપર, ડિપ્લોયર કે યુઝર જેવા હ્યુમન ચેઈન પર જ જવાબદારી ઢોળવામાં આવશે. હેલ્થકેરમાં ખોટી મેડિકલ સલાહથી જીવનું જોખમ થઈ શકે છે અને ફાઇનાન્સમાં આર્થિક નુકસાન થઈ શકે છે, તેથી જે ક્ષેત્રમાં જેટલું વધુ જોખમ, તેટલા જ કડક નિયમો લાગુ કરવામાં આવશે.
આગામી સમયમાં બનનાર આ કાયદામાં પ્રાઇવસી અને ડેટા સુરક્ષાને મુખ્ય કેન્દ્રમાં રાખવામાં આવશે કારણ કે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ મોડેલ્સને ટ્રેઇન કરવા માટે મોટા પ્રમાણમાં ડેટાની જરૂર પડે છે. આ નવી ટેકનોલોજીને કારણે ઇનોવેશન અટકે નહીં અને સાથેસાથે લોકોના ફંડામેન્ટલ રાઇટ્સ પણ સુરક્ષિત રહે તેવો સુવર્ણ મધ્યમ રસ્તો કાઢવો જરૂરી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે યુરોપિયન યુનિયનના EU AI એક્ટ અને યુએસના મોડેલ્સનો અભ્યાસ કરીને ભારતે પોતાની જરૂરિયાતો મુજબનું સંતુલિત માળખું ઊભું કરવું પડશે. જો ક્રોસ-બોર્ડર કેસોમાં કોઈ વિદેશી કંપની દ્વારા ભારતમાં નુકસાન થાય તો તેની સામે કડક કાર્યવાહી કરવાની તાકાત પણ આ નવા ફ્રેમવર્કમાં હોવી અનિવાર્ય છે. ટૂંક સમયમાં જ આકાર પામનારી આ નીતિથી ભારતમાં ઇનોવેશનની સાથે-સાથે જવાબદારી પણ સુનિશ્ચિત થઈ શકશે.
