આજના દોડધામભર્યા જીવનમાં માનસિક તણાવ, અનિયમિત આહાર અને શારીરિક શ્રમનો અભાવ ઉચ્ચ રક્તચાપ એટલે કે હાઈ બ્લડ પ્રેશરની સમસ્યાને ઝડપથી વધારી રહ્યા છે. લાંબા સમય સુધી બ્લડ પ્રેશર અનિયંત્રિત રહેવાથી હૃદયરોગ, મગજ તેમજ કિડનીને ગંભીર નુકસાન પહોંચવાનું જોખમ રહેલું છે. ચિંતાજનક બાબત એ છે કે મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં આ સમસ્યાના કોઈ સ્પષ્ટ લક્ષણો તરત દેખાતા નથી. તેથી નિયમિત સ્વાસ્થ્ય તપાસ અને સમયસર તબીબી સલાહ લેવી અત્યંત આવશ્યક બની જાય છે.
આવી સ્થિતિમાં યોગાસન અને શ્વાસ પર નિયંત્રણ રાખતી પરંપરાગત પદ્ધતિ 'શીતળી પ્રાણાયામ' સહાયક સાબિત થઈ શકે છે. આ પ્રાણાયામ કરવા માટે શાંત વાતાવરણમાં આરામદાયક સ્થિતિમાં બેસી, જીભને નળી આકાર બનાવી મોં વાટે ધીમેથી શ્વાસ અંદર લેવાનો હોય છે અને ત્યારબાદ નાક વાટે શ્વાસ બહાર છોડવામાં આવે છે. આ અભ્યાસથી મગજ શાંત થાય છે અને માનસિક તણાવમાં ઘટાડો થાય છે. સંશોધનો અનુસાર, ધીમી ગતિએ શ્વાસ લેવાની આ ટેકનિકથી હૃદયના ધબકારા અને રક્તચાપમાં કામચલાઉ રાહત મળે છે, પરંતુ તે દરેક વ્યક્તિમાં બ્લડ પ્રેશર તુરંત ઘટાડી દેશે તેવો દાવો કરવો યોગ્ય નથી.
તબીબી નિષ્ણાતોના મતે, આ પ્રાણાયામને એક સ્વસ્થ દિનચર્યા તરીકે અપનાવી શકાય, પરંતુ તે ડૉક્ટર દ્વારા સૂચવવામાં આવેલી નિયમિત દવાઓનો વિકલ્પ ક્યારેય બની શકે નહીં. દર્દીઓએ પોતાની મેળે દવાઓ બંધ કરવી કે તેના પ્રમાણમાં ફેરફાર કરવો જોખમી સાબિત થઈ શકે છે. ખાસ કરીને જો રક્તચાપ ૧૮૦/૧૨૦ થી વધુ થઈ જાય અને સાથે છાતીમાં દુખાવો, શ્વાસ ચડવો કે ચક્કર આવવા જેવા ગંભીર લક્ષણો જણાય, તો પ્રાણાયામના ભરોસે બેસી રહેવાને બદલે તાત્કાલિક તબીબી સારવાર લેવી અનિવાર્ય છે.
સમગ્ર રીતે જોતાં, બ્લડ પ્રેશરને લાંબા ગાળે કાબૂમાં રાખવા માટે સંતુલિત આહાર, હળવી કસરતો, નિયમિત પ્રાણાયામ અને તણાવમુક્ત જીવનશૈલી કેળવવી જરૂરી છે. યોગ્ય તબીબી માર્ગદર્શન હેઠળ પ્રાણાયામનો નિયમિત અભ્યાસ કરવાથી શારીરિક તેમજ માનસિક સ્વાસ્થ્યમાં નોંધપાત્ર સુધારો મેળવી શકાય છે.
