સામાન્ય રીતે એવું માનવામાં આવે છે કે ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવવાથી રોજગારની તકો સરળ બની જાય છે, પરંતુ દેશમાં વાસ્તવિકતા આનાથી તદ્દન વિપરીત જોવા મળી રહી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય શ્રમ સંગઠન અને માનવ વિકાસ સંસ્થાના સંયુક્ત અહેવાલ મુજબ, દેશમાં સ્નાતક થયેલા યુવાનોમાં બેરોજગારીનો દર ૨૯.૧ ટકા જેટલો ઊંચો નોંધાયો છે, જ્યારે નિરક્ષર વર્ગમાં આ દર માત્ર ૩.૪ ટકા જ છે. આ ઉપરાંત માધ્યમિક કે તેથી વધુ અભ્યાસ ધરાવતા યુવાનોમાં પણ બેરોજગારીનું પ્રમાણ ૧૮.૪ ટકા રહ્યું છે. એટલું જ નહીં, દેશના કુલ બેરોજગાર યુવાનોમાં શિક્ષિત વર્ગનો હિસ્સો વર્ષ ૨૦૦૦માં ૫૪.૨ ટકા હતો, જે વર્ષ ૨૦૨૨ સુધીમાં વધીને ૬૫.૭ ટકાએ પહોંચી ગયો છે, જે અત્યંત ચિંતાજનક બાબત છે.
આ આંકડાઓ પાછળનું એક મોટું સામાજિક અને આર્થિક કારણ રોજગારની પસંદગી સાથે જોડાયેલું છે. જે વ્યક્તિ વાંચી-લખી શકતી નથી કે જેની પાસે કોઈ આર્થિક બચત નથી, તે લાંબો સમય બેરોજગાર રહી શકતી નથી અને ગુજરાન ચલાવવા માટે અસંગઠિત ક્ષેત્રનું કોઈપણ ઓછું વેતન ધરાવતું કામ તાત્કાલિક સ્વીકારી લે છે. પરિણામે, તેમનામાં બેરોજગારીનો દર ઓછો દેખાય છે, જે વાસ્તવમાં તેમની આર્થિક મજબૂરી દર્શાવે છે. બીજી તરફ, ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવનાર સ્નાતક યુવાન પાસે પારિવારિક પીઠબળ હોવાથી તે પોતાના અભ્યાસ અને યોગ્યતા અનુસાર સ્થિર, સુરક્ષિત અને કારકિર્દી બનાવી શકાય તેવી નોકરીની રાહ જુએ છે. આ લાંબી પ્રતીક્ષા આંકડાઓમાં બેરોજગારી તરીકે દર્શાય છે.
જોકે, માત્ર સારી નોકરીની શોધ જ આ સમસ્યાનું એકમાત્ર કારણ નથી, પરંતુ શૈક્ષણિક અભ્યાસક્રમ અને ઉદ્યોગોની વાસ્તવિક જરૂરિયાતો વચ્ચેનું અંતર પણ મોટો ભાગ ભજવે છે. તાજેતરના કૌશલ્ય અહેવાલ મુજબ, દેશના માત્ર ૫૬.૩૫ ટકા સ્નાતકો જ નોકરીદાતાઓની જરૂરિયાતો મુજબ રોજગાર માટે યોગ્ય સાબિત થયા છે. આ પ્રમાણ અગાઉના ૪૬.૨ ટકા કરતાં સુધર્યું હોવા છતાં, આજે પણ લગભગ અડધા સ્નાતકો યોગ્ય કૌશલ્ય ધરાવતા નથી. માત્ર પુસ્તકીય ડિગ્રી હોવાથી કોઈ વ્યક્તિ કાર્યસ્થળ પર પરિણામ આપી શકશે તેવું સાબિત થતું નથી. વ્યવહારુ જ્ઞાન, સંવાદ કૌશલ્ય અને સમસ્યા નિવારણ ક્ષમતાનો અભાવ શિક્ષિત યુવાનો માટે રોજગાર મેળવવામાં સૌથી મોટો અવરોધ બની રહ્યો છે.
