વર્ષ ૨૦૨૩-૨૪ માટેના નેશનલ હેલ્થ એકાઉન્ટ્સ (NHA)ના આંકડાઓ અનુસાર, દેશભરમાં સરકારી સ્વાસ્થ્ય ખર્ચ કુલ રૂ. 4.1 લાખ કરોડ સુધી પહોંચ્યો છે, જે રાષ્ટ્રીય સ્તરે પ્રતિ વ્યક્તિ રૂ. 2,959 થાય છે. આ આંકડો કુલ સ્વાસ્થ્ય ખર્ચના 43.5% અને જીડીપી (GDP)ના 1.43% જેટલો છે. જોકે, આ રાષ્ટ્રીય સરેરાશ પાછળ રાજ્યવાર ભંડોળ ફાળવણીમાં ખૂબ જ મોટી ક્ષેત્રીય અસમાનતાઓ છુપાયેલી છે, જે દર્શાવે છે કે દેશના અલગ-અલગ ભાગોમાં સ્વાસ્થ્ય ક્ષેત્રની સ્થિતિ કેવી ભિન્ન છે.
આ અહેવાલ મુજબ બિહાર, ઉત્તર પ્રદેશ, મધ્યપ્રદેશ અને ઝારખંડ જેવા આર્થિક રીતે નબળા અને વધુ વસ્તી ધરાવતા ચાર ઉત્તરીય રાજ્યોમાં પ્રતિ વ્યક્તિ સરકારી સ્વાસ્થ્ય ખર્ચ સરેરાશ માત્ર રૂ. 1,651 છે. આ રકમ ઉત્તર-પૂર્વના રાજ્યોની સરેરાશ (રૂ. 3,501) કરતા અડધાથી પણ ઓછી અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની સરેરાશ (રૂ. 7,209) કરતા લગભગ ચોથા ભાગની જ છે. ખાસ કરીને બિહારમાં આ ખર્ચ સૌથી ઓછો એટલે કે માત્ર રૂ. 1,126 પ્રતિ વ્યક્તિ નોંધાયો છે, જ્યારે ઉત્તર પ્રદેશમાં તે રૂ. 1,399 પ્રતિ વ્યક્તિ રહ્યો છે.
બીજી બાજુ, સિક્કિમે પ્રતિ વ્યક્તિ રૂ. 16,026નો ખર્ચ કરીને તમામ રાજ્યોમાં મોખરે સ્થાન મેળવ્યું છે, જ્યારે કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં ચંદીગઢ રૂ. 24,187 સાથે સૌથી આગળ છે. સ્વાસ્થ્ય નીતિ નિષ્ણાતોના મતે રાજ્યોની નાણાકીય ક્ષમતા, વસ્તીનું કદ, ઐતિહાસિક રોકાણો અને મુશ્કેલ ભૂગોળ જેવા પરિબળો આ અસમાનતા માટે જવાબદાર છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે માત્ર પ્રતિ વ્યક્તિ ખર્ચ એ સ્વાસ્થ્ય સેવાઓની ગુણવત્તા કે સુલભતાનો સંપૂર્ણ માપદંડ નથી, પરંતુ તેનાથી જાહેર આરોગ્ય નાણાકીય સહાયના ભૌગોલિક તફાવતો સ્પષ્ટપણે ઉજાગર થાય છે.
