ભરૂચ સ્થિત ઐતિહાસિક જામા મસ્જિદના મૂળ જૈન ધાર્મિક સ્વરૂપની ઓળખ, પુનઃસ્થાપના અને તેની સુરક્ષાને લઈને ગુજરાત હાઈકોર્ટમાં એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ મામલો સામે આવ્યો છે. હરિશંકર જૈન અને રાહુલ દીવાન સહિતના અરજદારો દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી આ અરજીમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે આ પરિસર મૂળ રૂપથી 'અશ્વાવબોધ તીર્થ' અથવા 'શકુનિકા વિહાર' તરીકે ઓળખાતું પ્રાચીન જૈન મંદિર હતું, જે 20મા જૈન તીર્થંકર ભગવાન મુનિસુવ્રત સ્વામીને સમર્પિત હતું. સદીઓ જૂના જૈન સાહિત્ય, ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો, બ્રિટિશ કાળના ગેઝેટિયર્સ અને પુરાતત્વ સર્વેક્ષણોના આધારે રજૂઆત કરવામાં આવી છે કે વર્તમાન સંરચના તેના મૂળ પિલરો, શિલ્પો અને સ્થાપત્ય સામગ્રીનો ઉપયોગ કરીને પ્રાચીન જૈન મંદિર પર જ બનાવવામાં આવી છે. અરજદારોએ જૈન ધાર્મિક ચિહ્નો અને કોતરણીવાળા પિલરોના પુરાવા પણ કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કર્યા છે.
આ કેસની ગંભીરતાને ધ્યાનમાં લઈને જસ્ટિસ દેવન દેસાઈ દ્વારા સુનાવણી હાથ ધરવામાં આવી છે. સુનાવણી દરમિયાન અરજદારોના વકીલે રજૂઆત કરી હતી કે મસ્જિદ પરિસરમાંથી મળી આવેલી પવિત્ર પ્રતિમાઓ અને પુરાતત્વીય અવશેષો જૈન સમુદાય માટે અત્યંત આસ્થાનું কেন্দ্র છે, તેથી આ પ્રતિમાઓને સુરક્ષા પૂરી પાડવી અને જૈન સમુદાયના સભ્યોને ત્યાં પૂજા કરવાની મંજૂરી આપવી આવશ્યક છે. આ મામલે ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) દ્વારા પણ એ વાત સ્વીકારવામાં આવી છે કે વર્તમાન મસ્જિદ તરીકે ઓળખાતી આ સંરચનામાંથી જૈન તીર્થંકરની પ્રતિમાઓ મળી આવી છે. આ ઉપરાંત, રાજ્ય સરકાર દ્વારા પણ પોતાનું વલણ સ્પષ્ટ કરતા સ્વીકારવામાં આવ્યું છે કે પરિસરમાંથી ભગવાન મલ્લિનાથની પ્રતિમાઓ મળી આવી છે, જેના કારણે આ સંરચના સ્પષ્ટપણે જૈન મંદિર હોવાના તથ્યોમાં વ્યાજબીપણું દેખાય છે.
આ કાનૂની લડાઈમાં 1896, 1897 અને 1909ના ASIના ઐતિહાસિક રેકોર્ડ્સનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે, જે અગાઉના જૈન મંદિરોના સ્થાપત્યની ઉપસ્થિતિને સમર્થન આપે છે. અરજદારો ઈચ્છે છે કે આ જગ્યાને ખોટી રીતે મસ્જિદ તરીકે ચિન્હિત કરવાના આદેશને રદ કરીને જૈન તીર્થધામ તરીકે જાહેર કરવામાં આવે અને 'પ્રાચીન સ્મારક અને પુરાતત્વીય સ્થળ અને અવશેષ અધિનિયમ, 1958' હેઠળ તેના મૂળ સ્વરૂપની જાળવણી થાય. સમગ્ર મામલાની ન્યાયિક સમીક્ષા બાદ હાઈકોર્ટે કેન્દ્ર સરકાર, ASI, રાજ્ય સરકાર અને જામા મસ્જિદની વ્યવસ્થાપક સમિતિને પ્રતિવાદી બનાવીને નોટિસો જારી કરી છે, ત્યારે હવે આગામી સુનાવણી પર સૌની નજર ટકેલી છે.
