મધ્યપ્રદેશના રાયસેન જિલ્લાના દેવરી તહસીલ અંતર્ગત પતઈ ઘાટ પર નર્મદા નદીના કિનારેથી એક અત્યંત દુર્લભ અને વિશાળકાય જીવાશ્મ મળી આવ્યો છે. ગત ૧૦ નવેમ્બરના રોજ જ્યારે સ્થાનિક બાળકો નર્મદા કિનારે માટીનું ખોદકામ કરી રહ્યા હતા, ત્યારે તેમને આ અનોખો અવશેષ હાથ લાગ્યો હતો. એક હરોળમાં ગોઠવાયેલા મોટા દાંત અને જડબા જેવી ભવ્ય આકૃતિ ધરાવતા આ અવશેષને જોઈને સ્થાનિક ગ્રામજનો પણ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા હતા. જોતજોતામાં આ અદ્ભુત શોધની ચર્ચા આસપાસના વિસ્તારોમાં વાયુવેગે પ્રસરી ગઈ હતી અને ભારે કુતૂહલનું વાતાવરણ સર્જાયું હતું.
આ ઐતિહાસિક ઘટનાની જાણ થતાં જ ભારતીય ભૂવૈજ્ઞાનિક સર્વે (જીએસઆઈ)ની વિશેષ ટીમ ભૂવૈજ્ઞાનિક હસન ખાનના નેતૃત્વમાં તુરંત જ સ્થળ પર પહોંચી હતી અને આ અવશેષનું ઝીણવટભર્યું નિરીક્ષણ કર્યું હતું. પ્રાથમિક તપાસ દરમિયાન આ વિશાળ જડબું વિલુપ્ત થઈ ચૂકેલી હાથીની પ્રજાતિ 'સ્ટેગોડોન નામાડિકસ'નું હોવાની પ્રબળ સંભાવના વ્યક્ત કરવામાં આવી છે, કારણ કે તેના અંદાજે ૫૦ ટકા લક્ષણો આ પ્રાચીન પ્રજાતિ સાથે બિલકુલ મેળ ખાય છે. ભૂવૈજ્ઞાનિકોના પ્રાથમિક આકલન મુજબ આ જીવાશ્મ આશરે ૨૫ લાખથી ૧૧,૮00 વર્ષ જૂના પ્લાઈસ્ટોસીન યુગનો હોઈ શકે છે. જોકે, તેની ચોક્કસ પ્રજાતિ અને વાસ્તવિક ઉંમર કેટલી છે તેની સત્તાવાર પુષ્ટિ આગામી સમયમાં પ્રયોગશાળામાં થનાર વિસ્તૃત પરીક્ષણ બાદ જ થઈ શકશે.
નર્મદા બેસિન ભૌગોલિક અને પ્રાકૃતિક ઇતિહાસની દૃષ્ટિએ હંમેશાંથી વૈજ્ઞાનિકો માટે સંશોધનનું કેન્દ્ર રહ્યું છે. અગાઉ પણ નરસિંહપુર જિલ્લા સહિત આ સમગ્ર ઘાટીમાંથી ડાયનાસોરના ઈંડા અને અનેક દુર્લભ પ્રાચીન જીવોના અવશેષો મળી આવ્યા છે. પતઈ ઘાટ પરથી મળેલો આ નવો વિશાળ જીવાશ્મ નર્મદા ઘાટીના પ્રાચીન ઇતિહાસને વધુ ઊંડાણપૂર્વક સમજવામાં અને ભવિષ્યના વૈજ્ઞાનિક અધ્યયનો માટે એક અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ કડી સાબિત થશે. આ શોધને કારણે હવે નર્મદા બેસિનમાં પ્રાચીન જીવાશ્મોની વ્યાપક અને સઘન શોધખોળ કરવા માટેની નવી સંભાવનાઓ પણ ઉજ્જવળ બની છે.
