વધતું જતું વાયુ પ્રદૂષણ અને ઝેરી સ્મોગ માત્ર શારીરિક સ્વાસ્થ્યને જ નુકસાન નથી પહોંચાડી રહ્યા, પરંતુ તેનાથી લોકોના માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર પણ ગંભીર વિપરીત અસરો પડી રહી છે. તહેવારો અને તેની આસપાસના સમયગાળામાં પ્રદૂષણનું પ્રમાણ ચિંતાજનક રીતે વધી જાય છે, જેના કારણે માનસિક સ્વાસ્થ્યની સમસ્યાઓ વધુ ઉગ્ર બને છે. તબીબી નિષ્ણાતોના મતે, આ સમયગાળો દર્દીઓની માનસિક સ્થિતિ ચકાસવા માટે એક અત્યંત સંવેદનશીલ તબક્કો બની રહે છે, જ્યાં શ્વાસોશ્વાસની સાથે માનસિક તાણ પણ ચરમસીમાએ પહોંચે છે.
'ધ જર્નલ ઓફ ડેવલપમેન્ટ સ્ટડીઝ'માં પ્રકાશિત થયેલા એક વ્યાપક વિશ્લેષણ મુજબ, છ રાજ્યોના ૨૧,૨૦૩ થી વધુ વ્યક્તિઓ પર કરવામાં આવેલા સંશોધનમાં પ્રદૂષણ અને નબળા માનસિક સ્વાસ્થ્ય વચ્ચે સીધો કાર્ય-કારણ સંબંધ હોવાનું બહાર આવ્યું છે. અમેરિકન ઇન્સ્ટિટ્યુટ્સ ફોર રિસર્ચના વરિષ્ઠ સંશોધક ઉત્તરા బాలાકૃષ્ણન અને અન્ય તષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, શારીરિક સ્વાસ્થ્ય બગડવું, શ્વાસોશ્વાસની તકલીફો વધવી અને ઊંઘમાં ખલેલ પડવી એ માનસિક સ્વાસ્થ્ય કથળવા પાછળના મુખ્ય મધ્યસ્થી પરિબળો છે. પીએમ ૨.૫ (PM2.5) માં થતા વધારાને કારણે મગજ પર સીધી અસર થાય છે, જેના પરિણામે લોકોમાં ઉદાસીનતા અને ડિપ્રેશનની સંભાવના અનેકગણી વધી જાય છે.
વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણથી જોઈએ તો હવામાં હાજર અતિસૂક્ષ્મ રજકણો એટલે કે પીએમ ૨.૫ નું વધતું પ્રમાણ મગજમાં બળતરા (neuroinflammation), બ્લડ-બ્રેઈન બેરિયરને નુકસાન અને ન્યુરોટ્રાન્સમીટર સિગ્નલિંગ સિસ્ટમમાં ગરબડ પેદા કરી શકે છે. ચેન્નઈની રેલા ઇન્સ્ટિટ્યુટના પલ્મોનરી મેડિસિનના ડૉક્ટર સેમ બેનિહિનના જણાવ્યા મુજબ, આ જૈવિક અસરો દર્દીઓને ડિપ્રેશન, ચિંતા અને જ્ઞાનાત્મક ક્ષતિ તરફ ધકકેલે છે. અભ્યાસના આંકડા સાક્ષી પૂરે છે કે હવામાં પ્રદૂષણનું સ્તર વધતાની સાથે જ સામાન્ય નાગરિકોમાં માનસિક તણાવ અને હતાશાનું પ્રમાણ ચિંતાજનક રીતે ઉપર જાય છે, જે એક ગંભીર રાષ્ટ્રીય ચિંતાનો વિષય બન્યો છે.
