દિવાળીના તહેવાર બાદ દિલ્હી અને તેની આસપાસના વિસ્તારોમાં સર્જાયેલી ધુમ્મસની ગંભીર સ્થિતિ પાછળ ફટાકડા મુખ્ય કારણ હોવાનું સામે આવ્યું છે. ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટ્રોપિકલ મેટોરોલોજી (IITM) ના આંકડા દર્શાવે છે કે સોમવારે, એટલે કે દિવાળીના બીજા દિવસે, રાજધાનીના કુલ પ્રદૂષણ ભારણમાં ફટાકડાના ઉત્સર્જનનો હિસ્સો ૮૦ ટકા કરતા પણ વધુ હતો. ખાસ કરીને ૯ નવેમ્બરના રોજ સવારે ૧ થી ૯ વાગ્યા વચ્ચે પીએમ ૨.૫ (PM2.5) ના સ્તરમાં ફટાકડાનું યોગદાન ૭૧.૧ ટકા નોંધાયું હતું, જે અગાઉના દિવસોમાં માત્ર ૫ થી ૯ ટકાની આસપાસ હતું. આ ભયાનક આંકડાઓ સાબિત કરે છે કે માત્ર થોડા કલાકોની આતશબાજી પણ પહેલેથી જ પ્રદૂષિત વાતાવરણના ઘટકોને નાટકીય રીતે કેવી રીતે બદલી નાખે છે.
વાસ્તવિક માપણીમાં પણ આ પ્રદૂષણની ઘાતક અસર સ્પષ્ટપણે જોવા મળી હતી. જહાંગીરપુરી અને નહેરુ નગર જેવા વિસ્તારોમાં પીએમ ૨.૫ નું પ્રમાણ હદ વટાવીને હજારો માઈક્રોગ્રામ પ્રતિ ઘન મીટર સુધી પહોંચી ગયું હતું, જેને બાદમાં નિયંત્રણ સમિતિ દ્વારા સુધારવામાં આવ્યું હતું છતાં તે ખૂબ જ ઊંચા સ્તરે રહ્યું હતું. રસપ્રદ વાત એ છે કે આ દરમિયાન વાહનોમાંથી નીકળતો ધુમાડો માત્ર ૬.૯ ટકા જ પ્રદૂષણ ફેલાવી રહ્યો હતો, જે દર્શાવે છે કે આ અચાનક આવેલા ઉછાળાનું મુખ્ય અને એકમાત્ર મોટું કારણ ફટાકડા જ હતા. પ્રદૂષણના આ પ્રકોપને કારણે દિલ્હીનો એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ (AQI) 'ખૂબ જ નબળી' શ્રેણીમાં અટવાયો હતો અને વૈશ્વિક સ્તરે પણ ભારતીય શહેરો સૌથી વધુ પ્રદૂષિત યાદીમાં મોખરે રહ્યા હતા.
હવામાન વિભાગના જણાવ્યા અનુસાર, પવનની ગતિ અને દિશા જેવા પરિબળો પ્રદૂષણને હટાવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવતા હોય છે, જેના કારણે આગામી દિવસોમાં હવાની ગુણવત્તામાં થોડો સુધારો થવાની અપેક્ષા છે. આ ઘટના દૈનિક કે સતત ચાલતા પ્રદૂષણ સ્ત્રોતો અને અચાનક ઊભા થતા પ્રદૂષણ વચ્ચેનો તફાવત સ્પષ્ટ કરે છે. વાહનો, ઉદ્યોગો અને બાંધકામનું પ્રદૂષણ તો આખું વર્ષ રહે છે, પરંતુ તહેવારો દરમિયાન થતી આતશબાજી ટૂંકા સમયમાં વાતાવરણને અત્યંત ઝેરી બનાવી દે છે. નિષ્ણાતોના મતે, આ પરિસ્થિતિ માત્ર પર્યાવરણ માટે જ નહીં પરંતુ નાગરિકોના સ્વાસ્થ્ય માટે પણ અત્યંત જોખમી સાબિત થઈ રહી છે, જેના પર ગંભીરતાથી વિચાર કરવાનો સમય આવી ગયો છે.
