દુર્ગા પૂજાના દિવસોમાં પંડાલોમાં ગુંજતો ઢાકનો ધબકારાટીભર્યો અવાજ માત્ર ઉત્સવનો માહોલ નથી ઊભો કરતો, પરંતુ તે બંગાળની પ્રાચીન પરંપરાઓનો અરીસો છે. પૂજાના મંડપોમાં જ્યારે પુજારી માતાની આરતી ઉતારે છે, ત્યારે પૃષ્ઠભૂમિમાં વાગતા ઢાકના તાલ પણ બદલાતા રહે છે. એક સૂક્ષ્મ રીતે જોવામાં આવે તો ઢાકી (ઢોલ વગાડનાર) અને પૂજારી વચ્ચે જાણે કોઈ સંવાદ ચાલી રહ્યો હોય તેવું પ્રતીત થાય છે. આરતીના વિભિન્ન ચરણો, મંત્રોચ્ચાર અને ધૂપ-દીપની વિધિ સાથે ઢાકના 'બોલ' સંપૂર્ણ તાલમેલ બેસાડે છે. આ અજોડ લયબદ્ધ ભાષા પેઢી દર પેઢી આગળ વધી રહી છે અને ભારતની અદ્રશ્ય સાંસ્કૃતિક વિરાસતનું ઉત્તમ ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે.
સામાન્ય રીતે લોકો માટે ઢાકનો અવાજ ઉત્સવનું કેવળ એક આકર્ષણ હોય છે, પરંતુ આ સંગીતની પાછળ એક ઊંડો આધ્યાત્મિક અને સાંકેતિક અર્થ છુપાયેલો છે. એકવાર બપોરના સમયે શાંત પંડાલમાં બેઠેલી એક મહિલાને અચાનક ઢાકી દ્વારા વગાડવામાં આવેલા સૂરથી આશ્ચર્ય થયું કે આ સમયે આ સંગીત કોના માટે છે? ત્યારે ઢાકીએ સ્મિત સાથે ઉત્તર આપ્યો હતો કે, આ નાદ માતાને તેમની સવારની નિદ્રામાંથી જગાડવા અને સાંજની આરતીના આગમનની સૂચના આપવા માટે છે. ઢાકીઓ પાસે દરેક વિધિ માટે અલગ તાલ અને બોલ હોય છે, જે અજ્ઞાન કાન માટે સાદા અવાજ જેવા લાગે છે પરંતુ વાસ્તવમાં તે મંત્ર સમાન પવિત્ર હોય છે. આ પરંપરાગત વાદ્ય મા દુર્ગાના પૃથ્વી પર આગમનથી માંડીને હિમાલયમાં પતિ શિવજી પાસે પરત ફરવાની વિદાય સુધી દરેક ભાવને સચોટ રીતે વ્યક્ત કરે છે.
આજના આધુનિક યુગમાં ખેતીકામ સાથે સંકળાયેલા આ કલાકારો પોતાની પરંપરાગત કળાને જીવંત રાખવા માટે ઉત્સવના દિવસોમાં અચૂક હાજરી આપે છે. તાજેતરના સમયમાં મહિલા ઢાકીઓ પણ આ ક્ષેત્રે આગળ આવી રહી છે, જે લિંગ સમાનતા અને સમાવેશી સંસ્કૃતિનું પ્રતીક છે. આ કલાકારો માત્ર ઢોલ વગાડનારા નથી, પરંતુ તેઓ ઇતિહાસ અને સંસ્કૃતિના સાચા વાહકો છે. જોકે, આ ભવ્ય વિરાસતના ઊંડાણ અને તેના સંકેતોને સમજનારા લોકોની સંખ્યા હજુ પણ ઘણી ઓછી છે. આધુનિકતાના દોરમાં ઘણી પરંપરાઓ લુપ્ત થઈ રહી છે ત્યારે ઢાક અને તેના તાલની આ ભાષા આપણી સાંસ્કૃતિક ઓળખને ટકાવી રાખવામાં અમૂલ્ય યોગદાન આપી રહી છે.
