દુનિયાભરમાં ચર્ચાનો વિષય બનેલા ક્યુલિનાન ડાયમંડની કહાની કોઈ રોચક ફિલ્મ જેવી છે. 26 જાન્યુઆરી 1905ના રોજ સાઉથ આફ્રિકાની પ્રીમિયર માઈનમાં સરફેસ મેનેજર તરીકે કામ કરતા ફ્રેડરિક વેલ્સ નામના વ્યક્તિએ ખાણની દીવાલ પર કંઈક ચમકતું જોયું. તેમણે પોતાના પોકેટ નાઈફથી ખોદીને બહાર કાઢ્યું તો તે સામાન્ય પથ્થર નહીં પરંતુ 3,106 કેરેટનો રફ ડાયમંડ નીકળ્યો. અંદાજે 10.1 સેમી લાંબો, 6.35 સેમી પહોળો અને 5.9 સેમી ઊંડાચક આ હીરો અત્યાર સુધી મળી આવેલો સૌથી મોટો જેમ-ક્વોલિટીનો રફ ડાયમંડ છે, જેણે તે સમયે માઈનિંગ વર્લ્ડને હચમચાવી દીધું હતું. પ્રીમિયર ડાયમંડ માઈનિંગ કંપનીના ચેરમેન સર થોમસ ક્યુલિનાનના નામ પરથી આ હીરાનું નામ ક્યુલિનાન રાખવામાં આવ્યું.
આટલા મૂલ્યવાન હીરાનો ખરીદદાર શોધવો મુશ્કેલ હતો, પરંતુ આખરે ટ્રાન્સવાલ સરકારે તેને ખરીદીને 1907માં બ્રિટિશ કિંગ એડવર્ડ 7માને ભેટમાં આપ્યો. સાઉથ આફ્રિકન વોર પછી બ્રિટન અને સાઉથ આફ્રિકાના સંબંધો સુધારવા માટે આ ભેટ અપાઈ હતી. આ હીરાને સુરક્ષિત રીતે લંડન પહોંચાડવા માટે એક અનોખી યુક્તિ અપાઈ હતી; અસલી હીરો સામાન્ય પાર્સલ પોસ્ટમાં વીમા સાથે મોકલાયો જ્યારે તેનો ડમી નકલી હીરો ડિટેક્ટિવ્સના પહેરામાં જહાજ દ્વારા મોકલાયો. આટલી સુરક્ષા બાદ હીરો એમ્સ્ટરડેમની જાણીતી એશર ફર્મમાં પહોંચ્યો, જ્યાં 3 નિષ્ણાતોએ રોજના 14 કલાક કામ કરીને પૂરા 8 મહિનાની મહેનત પછી આ વિશાળ હીરાને કટ કર્યો. કટિંગ દરમિયાન પહેલો ઘા મારતી વખતે તો છરી પણ તૂટી ગઈ હતી, છતાં અંતે સફળતા મળી અને આમાંથી 9 મોટા હીરા તથા અન્ય 97 નાના બ્રિલિયન્ટ-કટ ડાયમંડ તૈયાર થયા.
આમાંથી સૌથી મોટો 530.2 કેરેટનો હીરો એટલે કે ગ્રેટ સ્ટાર ઓફ આફ્રિકા (ક્યુલિનાન I) બન્યો, જેને બાદમાં કિંગ એડવર્ડ 7માના અવસાન પછી કિંગ જ્યોર્જ 5મા દ્વારા સોવરિન સેપ્ટરમાં જડી દેવામાં આવ્યો. જ્યારે બીજો સૌથી મોટો હીરો ક્યુલિનાન II ઈમ્પીરીયલ સ્ટેટ ક્રાઉનમાં જડવામાં આવ્યો. ક્યુલિનાન I ધરાવતો આ રાજદંડ 1661થી દરેક રાજ્યાભિષેકનો મહત્વનો હિસ્સો રહ્યો છે. આજે આ કિંમતી હીરા લંડનની ટાવર ખાતે ક્રાઉન જ્વેલ્સમાં પ્રદર્શન માટે રાખવામાં આવ્યા છે, જે બ્રિટિશ શાહી પરંપરા અને ઇતિહાસનું અતૂટ પ્રતીક બની ગયા છે.
