પટનાથી કાનપુર સુધી, શું મ્યુનિસિપલ બોન્ડ્સ બદલી શકશે ભારતની કથળેલી શહેરી હાલત?

ભારતના શહેરોમાં ગંદકી, કચરાના ઢગલા અને વરસાદી પાણી ભરાવાની સમસ્યાઓ વચ્ચે હવે શહેરી ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને સુધારવા માટે નાણાં એકઠા કરવાની નવી યુગની શરૂઆત થઈ રહી છે. આ નાણાકીય વર્ષમાં મ્યુનિસિપલ બોન્ડ ઇશ્યુ કરનારી પટના પહેલી મ્યુનિસિપાલિટી બનવા જઈ રહી છે અને આ સાથે તે બિહારની પ્રથમ ઇશ્યુઅર પણ બનશે. પટના દ્વારા 10 વર્ષની મુદત માટે આ બોન્ડ માર્કેટમાંથી 200 કરોડ રૂપિયા ઉધાર લેવાની તૈયારી કરવામાં આવી છે, જેનું પ્રી-સેલિંગ પહેલેથી જ થઈ ચૂક્યું છે. પટના પછી હવે કાનપુરમાં પણ આગામી મહિનાઓમાં 125 કરોડ રૂપિયા ઉધાર લેવાની તૈયારી ચાલી રહી છે, જ્યારે માર્ચમાં નાશિક દ્વારા છેલ્લો મ્યુનિસિપલ બોન્ડ ઇશ્યુ કરવામાં આવ્યો હતો.

વર્લ્ડ બેંકના અહેવાલ મુજબ ભારતને 2036 સુધીના 15 વર્ષમાં અંદાજે 840 અબજ ડોલર એટલે કે દર વર્ષે આશરે 55 અબજ ડોલરના શહેરી ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર રોકાણની જરૂર છે. સેબીના ડેટા અનુસાર 31 માર્ચ 2026 સુધીમાં 22 મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનોએ 31 ઇશ્યુ દ્વારા કુલ 4,540 કરોડ રૂપિયા એકઠા કર્યા છે, જે દેશની જરૂરિયાતો સામે બહુ નાનું ભંડોળ છે. મ્યુનિસિપલ બોન્ડ્સ દ્વારા શહેરો પાણી પુરવઠો, સીવેજ ટ્રીટમેન્ટ, ડ્રેનેજ, રસ્તાઓ અને પબ્લિક ટ્રાન્સપોર્ટ જેવા લાંબા ગાળાના પ્રોજેક્ટ્સ માટે ફંડ ઊભું કરી શકે છે. જો કે, બોન્ડ એ કોઈ ફ્રી રકમ નથી પરંતુ દેવું છે, અને પટનાનો આ 200 કરોડનો બોન્ડ ઇશ્યુ શહેરના તમામ શહેરી નવજીવનનો એકસામટે ઉકેલ લાવી શકે નહીં કારણ કે તેના માટે પ્રોજેક્ટ્સની સમયસર પૂર્તિ અને તેની યોગ્ય જાળવણી અનિવાર્ય છે.

દેશના શહેરોની ખરી નબળાઈ તેમની પોતાની મજબૂત આવકનો અભાવ છે કારણ કે મોટાભાગના મ્યુનિસિપલ કમિશનર્સ પાસે કર્મચારીઓનો ખર્ચ કે રોજિંદા કામકાજ માટે પૂરતી આવક હોતી નથી અને તેઓ સરકારી ગ્રાન્ટ પર નિર્ભર રહે છે. પ્રોપર્ટી ટેક્સનું નબળું કલેક્શન અને આઉટડેટેડ રેકોર્ડ્સ આ સમસ્યાનું મુખ્ય મૂળ છે. આ પડકારોને પહોંચી વળવા માટે સેબી દ્વારા મે મહિનામાં હાલના દેવાને રીફાયનાન્સ કરવાની મંજૂરી અને પૂલ્ડ ફાઇનાન્સિંગ જેવા સુધારાઓ પ્રસ્તાવિત કરવામાં આવ્યા છે, જેથી નાના મ્યુનિસિપાલિટીઝને પણ માર્કેટમાંથી ફંડ મેળવવામાં સરળતા રહે. કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોનો સહયોગ તથા પ્રોપર્ટી ટેક્સ અને પાણી-સ્વચ્છતાના ચાર્જમાં સુધારો કર્યા વગર માત્ર બોન્ડના ભરોસે ગાડી ચલાવવી મુશ્કેલ છે, અને અસલી સફળતા ત્યારે જ મળશે જ્યારે શહેરો રોજિંદી સેવાઓને અસર કર્યા વગર રોકાણકારોના નાણાં સમયસર ચૂકવી શકશે.