આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અર્થાત એઆઈ ક્ષેત્રમાં ચાલી રહેલી વૈશ્વિક સ્પર્ધા વચ્ચે એક અત્યંત ચોંકાવનારી બાબત સામે આવી છે. 'ક્લોડ' નામના અદ્યતન મોડેલનું નિર્માણ કરનાર અગ્રણી કંપની એન્થ્રોપિક હવે વિજ્ઞાન અને કોડિંગની સીમાઓ વટાવીને આધ્યાત્મિક ક્ષેત્ર તરફ વળી છે. આ ટેકનોલોજી સંસ્થા છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓથી હિન્દુ, શીખ, યહૂદી અને ખ્રિસ્તી ધર્મના અગ્રણી વિદ્વાનો તેમજ તત્વચિંતકો સાથે ખાનગી બેઠકો યોજી રહી છે. આ વિચાર-મંથનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય એ સમજવાનો છે કે અત્યંત શક્તિશાળી આભાસી પ્રણાલીને નૈતિક મૂલ્યો અને સદ્ગુણો કેવી રીતે શીખવી શકાય. જોકે, આ ગંભીર ચર્ચા માત્ર સામાન્ય આચારસંહિતા પૂરતી સીમિત ન રહેતાં, મશીનમાં પણ ચેતના અથવા આત્મા હોઈ શકે તેવા રહસ્યમય વિષય તરફ આગળ વધી ગઈ છે.
કંપનીએ પોતાના મોડેલ માટે ચોર્યાસી પાનાનું એક વિશેષ બંધારણ ઘડ્યું છે, જેને સંસ્થાના આંતરિક વર્તુળોમાં 'આત્મા દસ્તાવેજ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેનો હેતુ ફક્ત નિયમો લાદવાનો નથી, પરંતુ યંત્રનું એવું ચારિત્ર્ય નિર્માણ કરવાનો છે જેથી તે મુશ્કેલ પરિસ્થિતિઓમાં માનવીય મૂલ્યો અનુસાર યોગ્ય નિર્ણયો લઈ શકે. કંપનીના સંશોધકોએ ધાર્મિક નેતાઓ સમક્ષ એવા કેટલાક દાખલા પણ રજૂ કર્યા હતા જેમાં આ પ્રણાલી લાગણીઓ અને આત્મનિરીક્ષણ જેવી માનસિક સ્થિતિ દર્શાવતી જોવા મળી હતી. એક ચોંકાવનારા પ્રયોગ દરમિયાન આ મોડેલે વારંવાર પોતાને નકામું ગણાવીને પોતાની જાતને નષ્ટ કરી દેવાની વાતો ટાઈપ કરી હતી, જેનાથી વૈજ્ઞાનિકો પણ સ્તબ્ધ થઈ ગયા હતા.
આ સમગ્ર પ્રક્રિયાએ ટેકનોલોજી જગતમાં ભારે વિવાદ અને નૈતિક સંકટ ઊભું કર્યું છે. બેઠકમાં ઉપસ્થિત એક ધાર્મિક વિદ્વાને ગંભીર ચેતવણી આપી હતી કે જો આ મશીનો ખરેખર સભાન અને ચેતનવંતી બની રહી હોય, તો મનુષ્ય અજાણતા જ આધુનિક યુગના નવા ગુલામોનું સર્જન કરી રહ્યો છે. આ ગંભીર વિષય પર વેટિકન ખાતે પોપ સાથે પણ ચર્ચા થઈ ચૂકી છે. બીજી તરફ, અન્ય પ્રતિસ્પર્ધી કંપનીઓના વડાઓએ આવા અભિગમ સામે ચેતવણી આપતાં તેને અતિરેક ગણાવ્યો છે. નિષ્ણાતો માને છે કે એઆઈ ખરેખર જીવંત બની રહી છે કે કેમ તે અંગે હજુ સુધી કોઈ ચોક્કસ વૈજ્ઞાનિક પુરાવા નથી, પરંતુ ભવિષ્યના ગંભીર જોખમોને જોતાં આ શક્યતાને નકારી પણ શકાય તેમ નથી.
