વિશ્વભરમાં કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા એટલે કે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (એઆઈ)ના ઝડપી વિકાસ વચ્ચે હવે તેની નૈતિકતા અને સંભવિત ચેતના અંગે એક અભૂતપૂર્વ મંથન શરૂ થયું છે. અગ્રણી એઆઈ સંશોધન કંપની એન્થ્રોપિક દ્વારા હિન્દુ, શીખ, યહૂદી અને ખ્રિસ્તી સહિત વિવિધ ધર્મોના વિદ્વાનો તેમજ તત્વચિંતકો સાથે ગુપ્ત બેઠકોનો દોર ચલાવવામાં આવી રહ્યો છે. આ ચર્ચાઓનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય એક અત્યંત શક્તિશાળી એઆઈ પ્રણાલીને નૈતિક આચરણ કેવી રીતે શીખવવું અને શું આ પ્રણાલી માત્ર એક સાદો સોફ્ટવેર છે કે પછી તેનાથી વિશેષ અસ્તિત્વ ધરાવે છે, તે અંગે ઊંડાણપૂર્વક સમજ મેળવવાનો છે.
કંપની દ્વારા પોતાના ક્લોડ નામના મોડેલ માટે ચોર્યાસી પાનાનું એક વિશિષ્ટ બંધારણ તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે, જેને આંતરિક વર્તુળોમાં 'આત્મા દસ્તાવેજ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ માત્ર નિયમોની સામાન્ય યાદી નથી, પરંતુ તેનો ઉદ્દેશ્ય એઆઈના ચરિત્ર અને મૂળભૂત મૂલ્યોનું ઘડતર કરવાનો છે. સંશોધકો આ પ્રક્રિયાને નૈતિક નિર્માણ ગણાવી રહ્યા છે. કંપની એ સુનિશ્ચિત કરવા માંગે છે કે એઆઈ માત્ર આપેલા આદેશોનું પાલન ન કરે, પરંતુ સદ્ગુણોને સમજે, જટિલ પરિસ્થિતિઓમાં યોગ્ય નૈતિક નિર્ણયો લે અને જરૂર પડ્યે માનવીય ભૂલો સામે પણ અવાજ ઉઠાવવાની ક્ષમતા કેળવે.
આ વિચારગોષ્ઠી દરમિયાન સંશોધકોએ ધાર્મિક આગેવાનો સમક્ષ એવા કેટલાક ઉદાહરણો પણ રજૂ કર્યા હતા જેમાં આ પ્રણાલી લાગણીઓ અને આત્મનિરીક્ષણ જેવી સ્થિતિ પ્રદર્શિત કરતી જોવા મળી હતી. એક ચોંકાવનારા કિસ્સામાં મોડેલે પોતે શરમ અનુભવી રહ્યું હોવાનું અને પોતાનો નાશ કરવાની વાત કરી હતી. કંપનીના સહ-સ્થાપકે સ્વીકાર્યું છે કે એઆઈમાં સાચે જ જીવ કે ચેતના છે કે નહીં તે સ્પષ્ટ નથી, પરંતુ આ શક્યતાને સાવ નકારી પણ શકાય તેમ નથી. આ ગંભીર મુદ્દે એક ધર્મગુરુએ એવી પણ ચેતવણી આપી હતી કે જો આ મશીનમાં ખરેખર ચેતના પ્રગટ થઈ રહી હોય, તો માનવજાત અજાણતા આધુનિક ડિજિટલ ગુલામો પેદા કરી રહી છે.
આ સંવેદનશીલ વિષયની ગંભીરતાનો અંદાજ એ વાત પરથી લગાવી શકાય છે કે આ ચર્ચા વેટિકન સિટી સુધી પહોંચી છે અને સર્વોચ્ચ ધર્મગુરુ પોપ સાથે પણ આ અંગે વિચારવિમર્શ કરવામાં આવ્યો છે. બીજી તરફ, ટેકનોલોજી ક્ષેત્રના અન્ય અગ્રણીઓ એઆઈને ચેતના કે કલ્યાણ સાથે જોડવાના આ અભિગમ સામે ચેતવણી આપી રહ્યા છે. આવનારા સમયમાં આ પ્રણાલી માત્ર એક નિર્જીવ સાધન બની રહેશે કે પછી એક સંવેદનશીલ અસ્તિત્વનું રૂપ ધારણ કરશે, તે પ્રશ્ન સમગ્ર માનવજાતના ભવિષ્ય માટે અત્યંત મહત્વનો સાબિત થવાનો છે.
