ભારતમાં ઇલેક્ટ્રિક વાહનો અને ઊર્જા સંગ્રહ પ્રણાલીઓ માટે અત્યાધુનિક બેટરીઓના સ્થાનિક ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપવા હેતુસર શરૂ કરવામાં આવેલી રૂ. ૧૮,૧૦૦ કરોડની પ્રોડક્શન લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ (પીએલઆઈ) યોજના અપેક્ષિત ગતિ પકડી શકી નથી. નીતિ આયોગ અને આઈઆઈએમ અમદાવાદના સંયુક્ત ઉપક્રમે તૈયાર કરાયેલા ‘ઇમ્પેક્ટ એસેસમેન્ટ ઓફ પીએલઆઈ સ્કીમ્સ’ શીર્ષકવાળા અહેવાલ અનુસાર, તકનીકી મર્યાદાઓ, આયાત પર વધુ પડતો આધાર અને મેન્યુફેક્ચરિંગ યુનિટ્સની સ્થાપનામાં વિલંબને કારણે આ યોજનાનો પ્રારંભિક તબક્કો અપેક્ષા કરતાં ખૂબ જ મંથર ગતિએ આગળ વધી રહ્યો છે. માર્ચ ૨૦૨૬ સુધીમાં આ યોજના હેઠળ સંચિત રોકાણ રૂ. ૪,૫૭૦ કરોડ સુધી પહોંચ્યું છે અને રોજગારીનું પ્રમાણ ૧,૨૪૫ નોંધાયું છે, પરંતુ હજુ સુધી કોઈ વ્યાપારી ઉત્પાદન શરૂ ન થવાને કારણે પ્રોત્સાહક રકમની કોઈ ચૂકવણી કરવામાં આવી નથી.
આ યોજનાના માર્ગમાં ઊભી થયેલી અડચણો પાછળ દેશમાં અદ્યતન બેટરી ઉત્પાદન માટેની મર્યાદિત સ્થાનિક ક્ષમતાઓ મુખ્ય કારણ છે, જેના કારણે ભારતની વિદેશી તકનીક પરની નિર્ભરતા યથાવત રહી છે. લિથિયમ, કોબાલ્ટ જેવા ખનિજો તેમજ કેથોડ અને એનોડ જેવા મહત્ત્વપૂર્ણ બેટરી ઘટકો માટે સ્થાનિક સપ્લાય ચેઇનનો અભાવ હોવાથી ઉત્પાદકો માટે સ્થાનિકીકરણની આવશ્યકતાઓને પૂરી કરવી અત્યંત મુશ્કેલ બની ગઈ છે. નિયમો અનુસાર લાભાર્થી કંપનીઓએ બીજા વર્ષના અંત સુધીમાં ઓછામાં ઓછું ૨૫ ટકા અને પાંચમા વર્ષ સુધીમાં ૬૦ ટકા સ્થાનિક મૂલ્ય ઉમેરણ હાંસલ કરવાનું રહે છે, જે વર્તમાન ઉત્પાદન ક્ષમતાઓને જોતાં હાંસલ કરવું કઠિન દેખાઈ રહ્યું છે. આ ઉપરાંત, ઇલેક્ટ્રિક વાહનોની માંગમાં ધીમી વૃદ્ધિએ પણ રોકાણના વેગને મંદ કર્યો છે અને એક લાભાર્થી કંપનીને તો ભૌતિક તથ્યો છુપાવવા બદલ ગેરલાયક પણ ઠેરવવામાં આવી છે.
ઉપરોક્ત તમામ પડકારો અને માળખાકીય અવરોધો છતાં, આ અહેવાલે બેટરી તકનીકોમાં થતા રોકાણોના લાંબા ગાળાના પરિપ્રેક્ષ્યમાં સકારાત્મક દૃષ્ટિકોણ જાળવી રાખ્યો છે. અદ્યતન બેટરી ટેકનોલોજી ક્ષેત્રે થતા મૂડીરોકાણને વાસ્તવિક ઉત્પાદનમાં પરિવર્તિત થતા સમય લાગતો હોય છે, જેથી આ યોજનાનો વાસ્તવિક પ્રભાવ આવનારા સમયમાં જ દ્રશ્યમાન થશે. નીતિ આયોગ અને નિષ્ણાતો માને છે કે જો સરકાર આ ક્ષેત્રની માળખાકીય મુશ્કેલીઓ અને સપ્લાય ચેઇનની ખામીઓને સમયસર દૂર કરશે, તો ભવિષ્યમાં આ યોજના દેશને બેટરી ઉત્પાદનમાં આત્મનિર્ભર બનાવવામાં નોંધપાત્ર ભૂમિકા ભજવી શકશે.
