માનવ મગજના અતિ જટિલ કોષોને પ્રકાશના એક કિરણ માત્રથી ચાલુ કે બંધ કરવાની અસાધારણ તકનીક વિકસાવવા બદલ ત્રણ વૈજ્ઞાનિકો કાર્લ ડેઇસેરોથ, પીટર હેગેમેન અને જ્યોર્ગ નાગેલને ચિકિત્સા ક્ષેત્રના સર્વોચ્ચ નોબેલ પુરસ્કારથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા છે. 'ઓપ્ટોજેનેટિક્સ' તરીકે ઓળખાતી આ ક્રાંતિકારી પદ્ધતિએ મગજ વિજ્ઞાન એટલે કે ન્યુરોસાયન્સના ક્ષેત્રમાં નવો ઈતિહાસ રચ્યો છે. અત્યાર સુધી વૈજ્ઞાનિકો માત્ર મગજની ગતિવિધિઓનું બહારથી અવલોકન કરી શકતા હતા, પરંતુ આ નવી ટેકનોલોજીની મદદથી હવે ચોક્કસ ન્યુરોન્સને સક્રિય કે નિષ્ક્રિય કરીને મગજની કામગીરી અને માનવ વર્તણૂક પાછળના વાસ્તવિક રહસ્યોને પ્રત્યક્ષ રીતે જાણી શકાય છે.
આ વિસ્મયકારક શોધનો પાયો લીલી શેવાળ જેવા અત્યંત સૂક્ષ્મ જીવ પરના સંશોધન દરમિયાન નખાયો હતો. વૈજ્ઞાનિકોએ શોધી કાઢ્યું કે આ શેવાળમાં અમુક એવા વિશિષ્ટ પ્રોટીન હોય છે જે પ્રકાશ સામે તાત્કાલિક પ્રતિક્રિયા આપીને વિદ્યુત સંકેતો ઉત્પન્ન કરે છે. ત્યારબાદ જિનેટિક એન્જિનિયરિંગની મદદથી આ પ્રકાશ-સંવેદનશીલ પ્રોટીન સંબંધિત જનીનોને મગજના ચોક્કસ કોષોમાં પ્રત્યારોપિત કરવામાં આવ્યા. ત્યારપછી અતિ સૂક્ષ્મ ઓપ્ટિકલ ફાઈબર વડે પ્રકાશ ફેંકીને આંખના પલકારા જેટલા સમયમાં મગજના કોષોને નિયંત્રિત કરવામાં સફળતા મળી હતી. આ પ્રક્રિયાથી મગજના અબજો કોષો વચ્ચે કયો ચોક્કસ કોષ કયું કાર્ય કરે છે તે સ્પષ્ટપણે જાણી શકાય છે.
આ સંશોધન તબીબી વિજ્ઞાન માટે આશીર્વાદરૂપ સાબિત થઈ રહ્યું છે. ડિપ્રેશન, વ્યસન, પાર્કિન્સન્સ, ભૂલવાની બીમારી, ઓટિઝમ અને સ્કિઝોફ્રેનિયા જેવી ગંભીર માનસિક તથા મગજ સંબંધિત બીમારીઓ માટે કયા કોષો જવાબદાર છે તેની સચોટ માહિતી આ પદ્ધતિથી મળી રહી છે. આ ઉપરાંત, જન્મજાત અંધત્વ ધરાવતા દર્દીઓની આંખના રેટિનાના કોષોને પ્રકાશ પ્રત્યે સક્રિય કરીને તેમની દ્રષ્ટિ પુનઃસ્થાપિત કરવાના સફળ પ્રયોગો પણ હાથ ધરાયા છે. ભવિષ્યમાં મગજના અસાધ્ય રોગોના ચોક્કસ ઈલાજ શોધવા માટે આ શોધ સીમાચિહ્નરૂપ સાબિત થશે.
