દેશના અલગ-અલગ વિસ્તારોમાં જન્મેલી બે હોશિયાર છોકરીઓનું ઉદાહરણ આપણને ઉચ્ચ શિક્ષણની વાસ્તવિકતાથી પરિચિત કરાવે છે. જો કેન્દ્ર સરકારના અખિલ ભારતીય ઉચ્ચ શિક્ષણ સર્વેક્ષણ (AISHE) પર નજર કરીએ તો, સમગ્ર દેશ માટે ગ્રોસ એનરોલમેન્ટ રેશિયો (સકલ નામ નોંધણી ગુણોત્તર) ૨૮.૪ ટકા છે, જેનો અર્થ એ થાય કે દર દસમાંથી સાત યુવાનો હજુ પણ ઉચ્ચ શિક્ષણથી વંચિત છે. આ આંકડાઓમાં એક સકારાત્મક બદલાવ પણ જોવા મળ્યો છે જ્યાં ઉચ્ચ શિક્ષણમાં મહિલાઓનો નોંધણી ગુણોત્તર ૨૮.૫ ટકા નોંધાયો છે, જે પુરુષો (૨૮.૩ ટકા) કરતા પણ થોડો વધુ છે. શિષ્યવૃત્તિઓ અને અનામતને કારણે અનુસૂચિત જાતિ અને જનજાતિના વિદ્યાર્થીઓ પણ હવે મોટી સંખ્યામાં વર્ગખંડો સુધી પહોંચી રહ્યા છે.
પરંતુ જ્યારે આ આંકડાઓને રાજ્યવાર નકશા પર મૂકવામાં આવે છે, ત્યારે એક ચિંતાજનક અને ઊંડી ખાઈ જોવા મળે છે. ચંડીગઢમાં ઉચ્ચ શિક્ષણનો નોંધણી ગુણોત્તર ૬૪.૮ ટકા, પુડુચેરીમાં ૬૧.૫ ટકા અને દિલ્હીમાં ૪૯.૦ ટકા છે, જ્યારે બીજી બાજુ બિહાર (૧૭.૧ ટકા), ઝારખંડ (૧૮.૬ ટકા) અને ઉત્તર પ્રદેશ (૨૪.૧ ટકા) જેવા રાજ્યો ખૂબ પાછળ છે. આ બંને છેડાના આંકડાઓમાં લગભગ ચાર ગણો મોટો તફાવત જોવા મળે છે, જે સ્પષ્ટ કરે છે કે વિદ્યાર્થીઓની ભણવાની તકો તેઓ કયા રાજ્યમાં જન્મ્યા છે તેના પર ખૂબ મોટો આધાર રાખે છે. ચંડીગઢ અને દિલ્હી જેવા શહેરો બહારના વિદ્યાર્થીઓને આકર્ષિત કરતા હોવાથી ત્યાંના આંકડા ઊંચા દેખાય છે, પરંતુ પછાત રાજ્યોમાં કોલેજોની અછત અને આર્થિક મુશ્કેલીઓ ખરી અડચણ બને છે.
જ્યાં નજીકમાં કોલેજો ઉપલબ્ધ હોય અને શૈક્ષણિક માળખું મજબૂત હોય ત્યાં યુવાનો સરળતાથી અભ્યાસ આગળ વધારી શકે છે, પરંતુ જે પરિવારોમાં આર્થિક સંકડામણ હોય અને એક વધુ કમાવનાર વ્યક્તિની જરૂર હોય ત્યાં સૌથી પહેલાં દીકરીઓ કે સંતાનોના શિક્ષણનો ભોગ લેવાય છે. જે રાજ્યોમાં સ્નાતકોની સંખ્યા ઓછી છે ત્યાં ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષકો, ડૉક્ટરો અને ઇજનેરો પણ ઓછા મળે છે, જેના કારણે આ અસમાનતાનું ચક્ર સતત ફરતું રહે છે. આપણું બંધારણ દરેક નાગરિકને સમાનતાનું વચન આપે છે, પરંતુ આ ભૌગોલિક અસમાનતા દર્શાવે છે કે એક જ ગુણ ધરાવતી બે છોકરીઓનું ભવિષ્ય માત્ર નકશા પરની સરહદોના કારણે કેટલું બદલાઈ જાય છે.
