દેશભરમાં દિવાળીની ધામધૂમથી ઉજવણી થઈ રહી છે ત્યારે રાષ્ટ્રીય રાજધાની ક્ષેત્ર (Delhi-NCR) ગાઢ ધુમાડાની ચાદરમાં લપેટાઈ ગયું છે. તહેવારના આ માહોલમાં હવાની ગુણવત્તા એટલી હદે બગડી ગઈ છે કે અનેક વિસ્તારોમાં વિઝિબિલિટી (દ્રશ્યતા) અત્યંત ઓછી થઈ ગઈ છે. સેન્ટ્રલ પોલ્યુશન કંટ્રોલ બોર્ડ (CPCB) દ્વારા જારી કરાયેલા આંકડા મુજબ, દિવાળીની રાત્રે દિલ્હીનો સરેરાશ એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ (AQI) ૩૭૩ જેટલો 'ખરાબ' શ્રેણીમાં નોંધાયો હતો. આ ઉપરાંત નોઈડા, ગાઝિયાબાદ, ગુરુગ્રામ અને ફરીદાબાદ જેવા આસપાસના વિસ્તારોમાં પણ પ્રદૂષણનું સ્તર ચિંતાજનક રીતે ઊંચું જોવા મળ્યું હતું. અલીપુર, બવાના, ચિરાગ દિલ્હી અને પંજાબી બાગ જેવા અનેક વિસ્તારોમાં તો AQI ૪૦૦ ને પાર કરીને 'ગંભીર' (Severe) શ્રેણીમાં પહોંચી ગયો હતો.
આ ગંભીર પરિસ્થિતિને પહોંચી વળવા માટે તહેવાર અગાઉ જ કમિશન ફોર એર ક્વોલિટી મેનેજમેન્ટ (CAQM) દ્વારા ગ્રેડેડ રિસ્પોન્સ એક્શન પ્લાન (GRAP) અંતર્ગત ત્રીજા તબક્કાના નિયમો લાગુ કરવામાં આવ્યા હતા. જો કે, જમીની વાસ્તવિકતા અને સરકારી દાવાઓ વચ્ચે મોટો તફાવત જોવા મળી રહ્યો છે. પર્યાવરણવિદો અને નિષ્ણાતોએ સરકાર દ્વારા જારી કરવામાં આવતા આંકડાઓની અધિકૃતતા સામે ગંભીર સવાલો ઉઠાવ્યા છે. અગ્રણી પર્યાવરણવિદ્ ભાવરીન કંધારીએ આક્ષેપ કર્યો છે કે સરકારી ડેશબોર્ડ પર દેખાડાતા આંકડાઓ જમીન પરની વાસ્તવિક સ્થિતિને ન્યાય નથી આપતા. ઘણા નાગરિકો અને સ્વતંત્ર સંસ્થાઓ પાસે પોતાના AQI મોનિટર છે, જેમના દ્વારા નોંધવામાં આવેલા રીડિંગ્સ અને ફટાકડાના અવિરત અવાજો સાબિત કરે છે કે પ્રદૂષણનો વાસ્તવિક બોજ સરકારી આંકડાઓ કરતા ઘણો વધારે છે.
નિષ્ણાતોના મતે, પ્રદૂષણ નિયંત્રણ માટે બનાવાયેલી નીતિઓ અને નિયમોના અમલીકરણમાં મૂળભૂત ખામીઓ રહેલી છે. ફટાકડા ફોડવા માટે નિર્ધારિત સમય મર્યાદા નક્કી કરવા છતાં તેનો ખુલ્લેઆમ ભંગ થયો છે અને તંત્ર આ મામલે નિષ્ક્રિય સાબિત થયું છે. એટલું જ નહીં, પ્રદૂષણ માપવા માટેના કેટલાક મોનિટરિંગ સ્ટેશનો પર ડેટા ગૈપ (માહિતી ખૂટવી) હોવાના કિસ્સાઓ પણ સામે આવ્યા છે, જે સમગ્ર પ્રક્રિયાની પારદર્શિતા પર પ્રશ્નાર્થ ચિન્હ મૂકે છે. શિયાળાની મોસમ શરૂ થતાં જ દિલ્હીમાં દર વર્ષે સર્જાતી આ પર્યાવરણીય કટોકટી એ સાબિત કરે છે કે માત્ર કાગળ પરની યોજનાઓ પૂરતી નથી, પરંતુ કડક અને અસરકારક અમલીકરણ વિના બાળકો અને નાગરિકોના સ્વાસ્થ્યને બચાવવું અશક્ય છે.
