ભારતીય શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં ૩૪ વર્ષના લાંબા અંતરાલ બાદ વર્ષ ૨૦૨૦માં રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP 2020) અમલમાં મૂકવામાં આવી હતી, જેણે જૂની ૧૦+૨ પદ્ધતિના સ્થાને ૫+૩+૩+૪નું નવું શૈક્ષણિક માળખું આપ્યું. આ નીતિ હેઠળ 'નિપુણ ભારત મિશન', સીયુએટી જેવી પ્રવેશ પરીક્ષાઓ અને ચાર વર્ષના ડિગ્રી કોર્સ જેવા સરાહનીય પગલાં ભરવામાં આવ્યા છે, જેના કારણે પ્રાથમિક શિક્ષણના સ્તરે કેટલાક પ્રારંભિક સુધારા પણ દેખાયા છે. જોકે, માત્ર એક દિવસમાં શાળાના ગેટ પર લગાડેલાં નામ અને બોર્ડ બદલી શકાય છે, પરંતુ છેવાડાના વર્ગખંડ સુધી આધુનિક સંસાધનો, પૂરતી શૈક્ષણિક સામગ્રી અને શિક્ષકો માટેનું યોગ્ય માર્ગદર્શન પહોંચાડવું એ તંત્ર માટે આજે પણ મોટો પડકાર બની રહ્યો છે.
શિક્ષણ નીતિના અસરકારક અમલીકરણમાં કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો વચ્ચેના મતભેદો પણ એક મોટો અવરોધ સાબિત થયા છે. બંધારણ મુજબ સમવર્તી વિષય હોવાને કારણે ત્રિ-ભાષા સૂત્ર જેવા મુદ્દાઓ પર તમિલનાડુ અને મહારાષ્ટ્ર જેવા રાજ્યોમાં ભારે વિરોધ જોવા મળ્યો હતો, જ્યાં ભંડોળ અટકાવવાથી લઈને આદેશો પાછા ખેંચવા સુધીની પરિસ્થિતિઓનું નિર્માણ થયું હતું. આ બધી અડચણો દર્શાવે છે કે ભારત જેવા ભાષાકીય અને સાંસ્કૃતિક વિવિધતા ધરાવતા દેશમાં કોઈપણ નીતિ લાગુ કરતી વખતે સ્થાનિક પરિસ્થિતિઓ અને રાજ્યોની ચિંતાઓને ધ્યાનમાં રાખવી અનિવાર્ય છે, અન્યથા કાગળ પરના નિર્ણયો જમીની હકીકત બની શકતા નથી.
વર્ષ ૨૦૨૦માં ધોરણ ૧ માં પ્રવેશેલો વિદ્યાર્થી આજે પાંચ વર્ષ પૂરા કરીને મિડલ સ્કૂલ સુધી પહોંચી ગયો છે, જે દર્શાવે છે કે આ સમય વિદ્યાર્થીઓના જીવનનો ખૂબ જ નિર્ણાયક હિસ્સો છે. નવી શિક્ષણ નીતિની સફળતા માત્ર સરકારી દસ્તાવેજો, બદલાયેલા નિયમો કે શાળાઓના નામોથી નક્કી થઈ શકે નહીં, પરંતુ તેની ખરી કસોટી ત્યારે જ થશે જ્યારે સામાન્ય શાળાઓમાં બેઠેલા દરેક બાળકને સાચા અર્થમાં ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ અને આધુનિક સુવિધાઓ મળશે. સરકારી નીતિઓના આ આયોજન વચ્ચે સૌથી મોટો સવાલ એ જ રહે છે કે, કાગળ પરના આ પરિવર્તનોથી ગામડાની શાળામાં બેઠેલા વિદ્યાર્થીના વાસ્તવિક ભવિષ્યમાં કેટલો સુધારો આવ્યો છે?
