ઈસવીસન 79માં માઉન્ટ વેસુવિયસમાં થયેલા ભયાનક જ્વાળामुખી વિસ્ફોટ સમયે રોમન ટાઉન હરક્યુલેનિયમમાં એક ઓવનની અંદર બ્રેડ બેક થઈ રહ્યું હતું, જે જ્વાળामुખીની રાખ નીચે દટાઈ ગયું હતું. લગભગ 2,000 વર્ષ પછી 1930માં એક્સકવેશન દરમિયાન પુરાતત્વવિદોને આ અનોખી બ્રેડ મળી આવી હતી. જોકે જ્વાળामुખીની ગરમીને કારણે આ બ્રેડ બળીને એકદમ કાળી અને કાર્બોનાઈઝ્ડ થઈ ગઈ હતી, છતાં તેનો આકાર અકબંધ રહ્યો હતો. આ શોધથી ઇતિહાસકારોને પ્રાચીન રોમન લોકોના ખોરાક અને તેને બનાવવાની રીત વિશે અત્યંત દુર્લભ અને સચોટ જાણકારી મળી છે, જે માત્ર લેખિત પુરાવાઓથી ક્યારેય જાણી શકાતી નહોતી. બ્રિટિશ મ્યુઝિયમે 2013માં પોમ્પેઈ અને હરક્યુલેનિયમ પર યોજાયેલી એક એક્ઝિબિશન દરમિયાન આ બ્રેડને દુનિયા સમક્ષ ખાસ રજૂ કરી હતી.
હરક્યુલેનિયમ આર્કિયોલોજિકલ પાર્કના જણાવ્યા અનુસાર, પ્રાચીન રોમમાં બેકર્સ બ્રેડના ઉપરના ભાગને માત્ર સાદો નથી રાખતા પરંતુ બેકિંગ કરતા પહેલા તેના પર છરીથી કટ મારીને અલગ-અલગ સેગમેન્ટ બનાવતા હતા જેથી તેને સરળતાથી વહેંચી શકાય. માઉન્ટ વેસુવિયસ આસપાસના વિસ્તારમાં મળી આવેલી આ બ્રેડમાં 8 સેગમેન્ટવાળી ડિઝાઇન સૌથી સામાન્ય હતી, જેને 'પાનિસ ક્વાડ્રેટ્સ' કહેવામાં આવતી હતી. આ સિવાય 6 સેગમેન્ટવાળી બ્રેડ પણ મળી આવી છે, જેમાં એક બ્રેડ હાઉસ ઓફ ધ બ્રિક આલ્ટર અને બીજી પ્લેસ્ટ્રા એરિયામાંથી મળી હતી. ખાસ વાત એ છે કે આ બ્રેડ પર ખાસ પ્રકારના રેક્ટિગ્યુલર સ્ટેમ્પ પણ મારવામાં આવતા હતા. તે જમાનામાં લોકો પોતાના ઘરથી લોટ તૈયાર કરીને પબ્લિક ઓવનમાં બેક કરવા આપતા હતા, તેથી કોની બ્રેડ કઈ છે તે ઓળખવા માટે આ સ્ટેમ્પ ખૂબ ઉપયોગી સાબિત થતા હતા. હાઉસ ઓફ ધ બ્રિક આલ્ટર ખાતેથી મળી આવેલી 6 સેગમેન્ટની બ્રેડ પર 'VM' જેવા અક્ષરો પણ સ્ટેમ્પ કરેલા સ્પષ્ટ જોઈ શકાય છે.
આ પ્રાચીન બ્રેડની રેસિપી અને બનાવટને સમજવા માટે બ્રિટિશ મ્યુઝિયમે પ્રખ્યાત ઇટાલિયન શેફ જ્યોર્જિયો લોકાટેલિયાની મદદ લીધી હતી, જેમણે લંડનની કિચનમાં બરાબર એ જ પ્રકારની બ્રેડ ફરીથી તૈયાર કરી હતી. આ બ્રેડ બનાવવા માટે ઘઉંનો લોટ, બાજરી કે સ્પેલ્ટ ફ્લોર, મીઠાઈ, ખાંડ, પાણી અને ખમીરનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો, જેને 200 ડિગ્રી સેલ્સિયસ તાપમાન પર આશરે 30 થી 45 મિનિટ માટે બેક કરવામાં આવતી હતી. આ ઓરિજિનલ બ્રેડમાં આઉટસાઇડ એજ માટે દોરી બાંધવામાં આવતી હતી અને ટોપ પર 8 ખાડા પાડવામાં આવતા હતા. આ ઉત્ખનન દરમિયાન માત્ર મોટી બ્રેડ જ નહીં પરંતુ બિસ્કિટ જેવા નાના ફ્લેટબ્રેડ્સ પણ મળી આવ્યા હતા, જે દર્શાવે છે કે તે જમાનામાં થર્મોપોલિયા નામની દુકાનોમાં ખાણી-પીણીની વસ્તુઓ વેચાતી હતી. આ અનોખી શોધ આજે પણ દુનિયાભરના ઇતિહાસ પ્રેમીઓ અને ફૂડ રિસર્ચર્સ માટે મોટું આશ્ચર્ય બની રહી છે.
