વિકાસશીલ દેશો પર ક્લાયમેટ ચેન્જનો આર્થિક બોજ સતત વધી રહ્યો છે, અને આ મામલે ભારતે બર્લિનમાં યોજાયેલી એક કોન્ફરન્સમાં પશ્ચિમી દેશો સામે સવાલો ઉઠાવ્યા છે. સદીઓ પહેલાં ઔદ્યોગિક ક્રાંતિના નામે અતિશય પ્રદૂષણ ફેલાવીને અમીર બનેલા યુરોપ અને અમેરિકાએ હવે ગ્લોબલ વોર્મિંગની કિંમત ચૂકવવી જ પડશે. ભારતના વાણિજ્ય મંત્રી પિયુષ ગોયલે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું કે, જે દેશોએ ભૂતકાળમાં આ સમસ્યા સર્જી છે, તેમણે જ આર્થિક સંકટમાં ફસાયેલા વિકાસશીલ દેશોને મદદ કરવી જોઈએ. બીજી તરફ, યુરોપિયન યુનિયનના નવા કાર્બન નિયમો (CBAM) ને કારણે ભારતીય મેન્યુફેક્ચરર્સ સામે પણ વેપારના નવા પડકારો ઊભા થયા છે.
આ આખો વિવાદ માત્ર વાતો પૂરતો સીમિત નથી, પરંતુ તેના ગંભીર જમીની પુરાવા પણ સામે છે. ગત 26 ઓગસ્ટે નેપાળમાં નેપાળ-ચીન સરહદ પાસે હિમાલયનો મોટો હિસ્સો અને ગ્લેશિયર તૂટી પડવાથી ભયાનક પૂર આવ્યું હતું. આ કુદરતી આફતમાં 1,455 લોકોનાં મોત થયાં હતાં અને 5,285 લોકો હજુ પણ લાપતા છે. આ દુર્ઘટનાને કારણે નેપાળને અંદાજે 2.7 અબજ ડોલરનું આર્થિક નુકસાન થયું છે, જ્યારે દેશમાં રિડેવલપમેન્ટ અને પુનઃનિર્માણ માટે 4.71 અબજ ડોલરનો ખર્ચ થાય તેમ છે. વૈશ્વિક કાર્બન ઉત્સર્જનમાં નામ માત્રનું યોગદાન આપનાર નેપાળ માટે આટલું મોટું બિલ ભરવું અશક્ય છે. યુએનના ફંડ દ્વારા નેપાળને તાજેતરમાં 21.6 મિલિયન ડોલરની નજીવી સહાય ફાળવવામાં આવી છે, જે કુલ નુકસાનના 0.5 ટકા કરતા પણ ઓછી છે. આ ઉપરાંત, ભારતની કુલ વસ્તી વિશ્વના 17 ટકા છે, પરંતુ વૈશ્વિક કાર્બન ઉત્સર્જનમાં ભારતનો ફાળો 3 ટકાથી પણ ઓછો છે. 2024ના આંકડા મુજબ ભારતમાં પ્રતિ વ્યક્તિ CO₂ ઉત્સર્જન માત્ર 2.2 ટન છે, જ્યારે યુરોપમાં 5.39 ટન અને અમેરિકામાં 14.2 ટન પ્રતિ વ્યક્તિ છે.
ઐતિહાસિક આંકડા સાક્ષી છે કે 1850થી અત્યાર સુધી અમેરિકાએ સૌથી વધુ 542 અબજ ટન અને ચીને 336 અબજ ટન કાર્બન ડાયોક્સાઈડનું ઉત્સર્જન કર્યું છે, જ્યારે 27 EU દેશોનો ફાળો 12 ટકા રહ્યો છે. બ્રિટનના સંસ્થાનવાદી ઇતિહાસને જોડવામાં આવે તો ભારતના નામે પણ જૂનું ઉત્સર્જન બોલે છે. આજના સમયમાં ચીન અને ભારત જેવા દેશો પણ મોટા ઉત્સર્જક બન્યા છે, જેને નકારી શકાય નહીં, પરંતુ વિકાસશીલ દેશો પર આકરા નિયમો થોપી દેવા યોગ્ય નથી. ક્લાયમેટ ફાઇનાન્સના નામે મળતી મદદ મોટાભાગે લોન સ્વરૂપે હોય છે, જે દેવામાં ડૂબેલા દેશો માટે વધુ મુશ્કેલી સર્જે છે. બ્રિજ તૂટી ગયા હોય કે ઘર ધોવાઈ ગયા હોય ત્યારે કોઈ પણ પીડિત પરિવાર ઇતિહાસના ચાર્ટ કે લાંબી Summit ની રાહ જોઈ શકતો નથી. એટલા માટે જ ક્લાયમેટ જસ્ટિસનો અર્થ એ હોવો જોઈએ કે જેઓ આર્થિક રીતે સક્ષમ છે અને જેમણે આ સમસ્યા પેદા કરી છે, તેઓ જ સાચા અર્થમાં જવાબદારી સ્વીકારે.
