બજારમાં ખરીદી કરવા જઈએ એટલે મોટાભાગની દુકાનો કે મોલના કાઉન્ટર પર એક વાક્ય તો અચૂક નજરે ચડે જ, ‘એકવાર વેચેલો માલ પાછો લેવામાં આવશે નહીં’. ક્યારેક આ વાત દુકાનદાર મૌખિક પણ કહી દે છે. ઘણીવાર એવું બને કે આપણે ઉત્સાહમાં આવીને કોઈ વસ્તુ ખરીદી લઈએ અને ઘરે જઈને ખોલીએ ત્યારે ખબર પડે કે તેમાં તો કોઈ ખામી છે. એવા સમયે પેલું દુકાનદારનું લખાણ યાદ આવી જાય અને આપણને થાય કે હવે તો આપણા રૂપિયા ડૂબી ગયા! પણ ભાઈ, જરા થોભો, હકીકતમાં મામલો આટલો સીધો નથી. તમારે ગભરાવાની કે ચૂપચાપ નુકસાન સહન કરવાની કોઈ જરૂર નથી.
આપણે એ સમજવું બહુ જરૂરી છે કે વસ્તુ બદલવી કે પાછી આપવી એ ક્યારે શક્ય બને. ધારો કે તમે કોઈ કપડાં કે પગરખાં ખરીદ્યા, પણ ઘરે ગયા પછી તમારો મૂડ બદલાઈ ગયો અથવા ઘરના લોકોને ડિઝાઇન પસંદ ના આવી. આમાં વસ્તુ એકદમ સારી અને ઓરિજિનલ છે, પણ તમારી પસંદગી બદલાઈ ગઈ છે. આવા કિસ્સામાં દુકાનદાર કોઈ કાયદાકીય મુશ્કેલીમાં નથી, કારણ કે તે પોતાની ‘રિટર્ન પોલિસી’ ચલાવવા માટે સ્વતંત્ર છે. જો દુકાનદાર ના પાડે તો તમે દલીલ ના કરી શકો. ટૂંકમાં, તમારી પસંદગી બદલાવી અને વસ્તુમાં કોઈ ખામી હોવી, આ બંને વાતો તદ્દન અલગ છે.
અસલી રમત તો ત્યારે શરૂ થાય છે જ્યારે ખરીદેલી વસ્તુમાં કોઈ ઉત્પાદન ખામી નીકળે. જો વસ્તુ અપેક્ષિત ગુણવત્તાના ધોરણો પર ખરી ન ઉતરે, ખોટી વસ્તુ પધરાવી દીધી હોય કે પછી દુકાનદારે જે વચન આપ્યું હતું તેની સાથે મેચ ન થતી હોય, તો બિલ પર લખેલું પેલું વાક્ય કે ‘માલ પાછો નહીં લેવાય’ કાગળના ટુકડા સમાન થઈ જાય છે. ‘ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ, 2019’ હેઠળ ગ્રાહકને મજબૂત અધિકારો મળેલા છે. જો માલમાં ખામી હોય તો તમે દુકાનદાર પાસેથી વસ્તુનું સમારકામ, નવી વસ્તુ એટલે કે એક્સચેન્જ, રિફંડ એટલે કે પૈસા પાછા મેળવવાની કે પછી થયેલા નુકસાનનું વળતર માંગવાની પૂરી તાકાત ધરાવો છો. વળી, જો કોઈ વસ્તુ ‘સેલ’ કે ડિસ્કાઉન્ટમાં ખરીદી હોય અને તે ખામીયુક્ત નીકળે, તો પણ તમારા કાનૂની અધિકારો પર કોઈ કાપ નથી મૂકી શકાતો.
છતાંય જો કોઈ દુકાનદાર તમારી સાચી ફરિયાદ સાંભળવા તૈયાર ન થાય અને હાથ ઊંચા કરી દે, તો ગભરાવાની બિલકુલ જરૂર નથી. સરકાર દ્વારા ગ્રાહકોની મદદી માટે ખાસ વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. તમે નેશનલ ગ્રાહક હેલ્પલાઇન નંબર 1915 પર ફોન કરીને સીધી જ મદદ મેળવી શકો છો. આ ઉપરાંત, ઉમંગ એપ દ્વારા પણ ઘરે બેઠા ફરિયાદ નોંધાવી શકાય છે. જો વાત વધુ આગળ વધારવી પડે, તો ઇ-દાખિલ પોર્ટલ દ્વારા ગ્રાહક આયોગમાં ઓનલાઈન ફરિયાદ નોંધાવવાનો રસ્તો પણ ખુલ્લો જ છે. એટલે अगलीવાર બજારમાં જતી વખતે ડરવાની નહીં, પણ તમારા અધિકારો પ્રત્યે સજ્જ રહેવાની જરૂર છે.
