દિલ્હીના એક ફ્લેટમાં રહેતી એક મહિલા દરરોજ સવારે પોતાના રસોડાના કચરાને લીલા અને વાદળી રંગના ડબ્બામાં ખૂબ જ કાળજીપૂર્વક અલગ કરે છે. સોસાયટીના નોટિસ બોર્ડ પર લખેલી સૂચનાઓનું તે પાલન કરે છે અને વિચારે છે કે આ કચરાનું વર્ગીકરણ ખૂબ મહત્વનું છે, કારણ કે તે પોતાનો કચરો બે અલગ અલગ કવરમાં નાખે છે. પણ અસલ હકીકત એ છે કે મોટે ભાગે આ બંને ડબ્બાનો કચરો એક જ મ્યુનિસિપલ ટ્રકમાં ભરાય છે અને અંતે શહેરની બહારના ભાગમાં આવેલા એક જ કચરાના ડુંગરમાં પહોંચી જાય છે.
આકંકડા ચોંકાવનારા છે. આપણો દેશ દરરોજ 159,000 ટનથી વધુ કચરો પેદા કરે છે. રાષ્ટ્રીય અંદાજ પ્રમાણે આખા વર્ષની વાત કરીએ તો આ આંકડો આશરે 62 મિલિયન ટન જેટલો થાય છે. આટલી મોટી રકમમાંથી માત્ર 43 મિલિયન ટન કચરો જ મ્યુનિસિપલ સિસ્ટમ દ્વારા ખરેખર એકત્રિત કરવામાં આવે છે. જે કચરો એકત્ર થાય છે તેમાંથી પણ માત્ર 12 મિલિયન ટન કચરાનો નિકાલ કરતા પહેલા તેની વાસ્તવિક સારવાર કરવામાં આવે છે. બાકીનો 31 મિલિયન ટન કચરો તો સીધો જ ખુલ્લા ડમ્પિંગ ગ્રાઉન્ડમાં ફેંકી દેવામાં આવે છે. જો આંકડાની દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો ભારતના માત્ર 19 ટકા કચરાનો જ યોગ્ય રીતે ઉપચાર થાય છે, જ્યારે 80 ટકાથી વધુ કચરો કાં તો સારવાર વગરનો રહે છે અથવા તો બિલકુલ કલેક્ટ જ થતો નથી.
આ કોઈ એક વ્યક્તિની બેદરકારીની વાર્તા નથી, પણ આપણી માળખાગત સુવિધાની નિષ્ફળતા છે જે કચરો વધવાના દર સાથે કદમ મિલાવી શકી નથી. દેશભરમાં અનિયંત્રિત ખુલ્લા ડમ્પસાઇટ્સની સંખ્યા યોગ્ય રીતે ડિઝાઇન કરાયેલા સેનિટરી લેન્ડફિલ્સ કરતાં લગભગ 10 ગણી વધારે છે. સેનિટરી લેન્ડફિલ એવી રીતે ડિઝાઇન કરવામાં આવે છે જેથી કચરો સુરક્ષિત રહે અને કચરામાંથી નીકળતું ઝેરી પ્રવાહી જેને લીચેટ કહે છે તે જમીન કે ભૂગર્ભજળને નુકસાન ન કરે. પરંતુ ખુલ્લા ડમ્પસાઇટમાં આવું કોઈ રક્ષણ હોતું નથી. તે દાયકાઓ સુધી વધતો રહે છે, ઝેરી તત્વોને જમીનમાં ઉતારે છે અને ક્યારેક તેમાં જમા થતા મિથેન ગેસથી ભયાનક આગ પણ લાગે છે.
વિચાર કરો કે એક દિવસના કચરા માટે આનો શું અર્થ થાય છે. શાકભાજીની છાલ, પ્લાસ્ટિકનું રેપર અને તૂટેલું રમકડું બધું જ એકસાથે ટ્રકમાં જાય છે. જો શાકભાજીની છાલ અલગ હોય તો ઉત્તમ ખાતર બની શકે, પણ પ્લાસ્ટિક સાથે સડવાથી તે મિથેન ગેસ છોડે છે જે કાર્બન ડાયોકસાઈડ કરતા પણ વધુ ખતરનાક ગ્રીનહાઉસ ગેસ છે. પ્લાસ્ટિક અલગ રાખ્યું હોત તો રિસાયકલ થઈ શકત, પણ કચરામાં ભળ્યા પછી તે ક્યારેય રિસાયકલ થઈ શકતું નથી. આ જ કારણ છે કે દેશના મોટા શહેરોની બહાર કચરાના મોટા પર્વતો ઊભા થઈ ગયા છે જે નજીકની બહુમાળી હોસ્પિટલ કે બિલ્ડિંગો કરતા પણ ઊંચા દેખાય છે.
આગલી વખતે જ્યારે તમારા ઘરની બહારથી કચરાની ટ્રક પસાર થાય, ત્યારે એકવાર ચોક્કસ વિચારજો કે આ કચરો ખરેખર ક્યાં જઈ રહ્યો છે અને તેનાથી આપણી આસપાસના પર્યાવરણ અને ગરીબ વસ્તી પર શું વીતી રહી છે. માત્ર કચરો ઘરની બહાર કાઢી નાખવાથી સમસ્યા હલ નથી થતી, પણ તેના યોગ્ય નિકાલ માટે આપણે સૌએ જાગૃત બનવું પડશે.
