એક સમય એવો હતો જ્યારે નોર્થ અમેરિકામાં પેરેગ્રીન ફાલ્કન નામનું આ ભવ્ય પક્ષી પૃથ્વી પરથી નામશેષ થઈ જવાની તૈયારીમાં હતું. નુકસાનકારક પેસ્ટીસાઇડ્સ એટલે કે કીટનાશકોનો બેફામ ઉપયોગ અને પક્ષીઓના કુદરતી રહેઠાણોનો નાશ થવાને કારણે આ પ્રજાતિ અસ્તિત્વના સંકટમાં મુકાઈ ગઈ હતી. આ ગંભીર સ્થિતિને જોતા 1974માં કન્ઝર્વેશનિસ્ટ્સે કમર કસી અને કેપ્ટિવ બ્રીડિંગ દ્વારા આ પક્ષીઓની સંખ્યા વધારવાનું મોટું અભિયાન શરૂ કર્યું. લાંબા ગાળાના આ સંશોધન અને પ્રયાસોના પરિણામે 6,000થી વધુ પેરેગ્રીન ફાલ્કનને કુદરતી વાતાવરણમાં છોડવામાં આવ્યા હતા.
આ અનોખા અભિયાનની અસર એ થઈ કે 1990ના દાયકાના અંત સુધીમાં આ પક્ષીઓની ઓછામાં ઓછી 1,650 બ્રીડિંગ જોડીઓ સફળતાપૂર્વક પુનઃ સ્થાપિત થઈ ગઈ. ખાસ વાત તો એ છે કે માત્ર જંગલોમાં જ નહીં, પરંતુ નદીઓ પરના મોટા બ્રિજ અને ઇમારતો પર ખાસ બોક્સ બનાવીને આ પક્ષીઓ માટે નેસ્ટિંગ એટલે કે માળા બનાવવાના નવા અવસરો ઊભા કરવામાં આવ્યા હતા. આ સ્માર્ટ સ્ટ્રેટેજીના કારણે આ પક્ષીઓએ શહેરી વાતાવરણમાં પણ અનુકૂલન સાધીને ધમધમાટ વસ્તી વધારી અને આખરે 1999માં તેમને એન્ડેન્જર્ડ એટલે કે લુપ્તપ્રાય species ની યાદીમાંથી સત્તાવાર રીતે હટાવી દેવામાં આવ્યા.
આ સફળતા માત્ર એક પક્ષીની વાપસી નથી, પરંતુ માનવ પ્રયાસો જો સાચી દિશામાં થાય તો કુદરત કેવી રીતે ફરી બેઠી થઈ શકે છે તેનું જીવંત ઉદાહરણ છે. કનેક્ટિકટ નદી પરના બ્રિજથી લઈને નોર્થ અમેરિકાના આકાશમાં આજે આ પક્ષીઓ ફરી મુક્તપણે વિહરતા જોવા મળે છે. વન્યજીવોના સંરક્ષણ ઇતિહાસની આ સૌથી પ્રેરણાદાયી કહાની આપણને એ શીખવે છે કે જો સમયસર યોગ્ય પગલાં લેવામાં આવે, તો માનવજાત પ્રકૃતિના મોટામાં મોટા નુકસાનને પણ સુધારી શકે છે.
