વિશ્વભરમાંથી પોલિયો જેવા ગંભીર રોગને નાબૂદ કરવાના અથાગ પ્રયાસો ચાલી રહ્યા છે, પરંતુ આ ભયાનક વાયરસ હજુ પણ પડોશી દેશો પાકિસ્તાન અને અફઘાનિસ્તાનમાં અડિંગો જમાવીને બેઠો છે. વૈશ્વિક આરોગ્ય સંસ્થાઓના જણાવ્યા અનુસાર, આ બંને દેશોમાં રાજકીય અસ્થિરતા, રસીકરણ અભિયાનમાં અવરોધો અને સુરક્ષાના પડકારોના કારણે પોલિયો સંપૂર્ણપણે નાબૂદ થઈ શક્યો નથી. અફઘાનિસ્તાનમાં તાજેતરના સમયમાં પોલિયોના કેસોમાં ચિંતાજનક વધારો નોંધાયો છે, જ્યારે પાકિસ્તાનમાં પણ સુરક્ષા દળો અને રસીકરણકર્તાઓ પરના હુમલાઓને કારણે આ અભિયાન ભારે પ્રભાવિત થયું છે. વાયરસના આ પ્રકોપને કારણે માત્ર આ ક્ષેત્ર જ નહીં પરંતુ સમગ્ર વિશ્વ પર મોટો ખતરો તોળાઈ રહ્યો છે, કારણ કે જો આ નાબૂદી અભિયાન અટકશે તો આવનારા વર્ષોમાં લાખો બાળકો તેનો ભોગ બની શકે છે.
આ ગંભીર વૈશ્વિક સમસ્યા સામે ભારતે મેળવેલી ઐતિહાસિક સફળતા આજે આખી દુનિયા માટે એક ઉત્તમ ઉદાહરણ સમાન છે. એક સમય હતો જ્યારે ભારતમાં દર વર્ષે હજારોની સંખ્યામાં પોલિયોના કેસો નોંધાતા હતા અને ઉત્તર પ્રદેશ તથા બિહાર જેવા ગીચ વસ્તીવાળા રાજ્યોમાં આ રોગ સૌથી મોટો પડકાર હતો. પરંતુ દેશે અપનાવેલી અથાક રસીકરણની રણનીતિએ આ પરિસ્થિતિ બદલી નાખી. ભારતે ઘેર-ઘેર જઈને રસીકરણ કરવાની પદ્ધતિ અપનાવી, જેમાં મહિલા આરોગ્યકર્મીઓ અને સ્થાનિક સમુદાયના આગેવાનોને જોડીને લોકોમાં રહેલા ડર અને અફવાઓને દૂર કરી. રેલવે સ્ટેશનો, બસ સ્ટેન્ડો અને મુસાફરી કરતા પરિવારો સુધી રસી પહોંચાડવા માટે ખાસ ટુકડીઓ તૈનાત કરવામાં આવી હતી, જેના પરિણામે ભારત ૧૧ માર્ચ ૨૦૧૪ના રોજ સત્તાવાર રીતે પોલિયો મુક્ત જાહેર થયું હતું.
હાલમાં પાકિસ્તાન અને અફઘાનિસ્તાન સામે સૌથી મોટો પડકાર ઘર-ઘેર રસીકરણનો અભાવ અને રસીકરણકર્તાઓની સુરક્ષાનો છે. અફઘાનિસ્તાનમાં સત્તાવાળાઓ દ્વારા ઘર-ઘેર રસીકરણ પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે અને માત્ર મસ્જિદો કે કેન્દ્રો પર રસી આપવાની પદ્ધતિ અપનાવવામાં આવી છે, જે પૂરતી અસરકારક સાબિત થઈ રહી નથી. બીજી બાજુ, પાકિસ્તાનમાં સુરક્ષા કર્મચારીઓ અને સ્વાસ્થ્યકર્મીઓ પર જીવલેણ હુમલાઓ થઈ રહ્યા છે અને ખોટી માન્યતાઓના કારણે લોકો રસી લેવાથી દૂર ભાગે છે. આ ઉપરાંત, આ બંને દેશો વચ્ચે સતત થતી નાગરિકોની અવરજવરના કારણે વાયરસ સરહદ ઓળૂપીને ફેલાતો રહે છે, જેણે ગટરના નમૂનાઓમાં પણ પોતાની ઉપસ્થિતિ નોંધાવી છે.
આ વૈશ્વિક મહામારી સામેની લડાઈમાં નાણાકીય ભંડોળ ઘટવું એ પણ એક મોટો ફટકો સાબિત થઈ રહ્યો છે. વૈશ્વિક સ્તરે બજેટમાં ઘટાડો થવાને કારણે સર્વેક્ષણ અને રસીકરણની ઝડપ પર માઠી અસર પડી છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો આ બંને દેશોએ પોલિયોને હરાવવો હોય તો તેમણે ભારતના મોડેલમાંથી શીખવું પડશે. દરેક બાળક સુધી રસી પહોંચાડવી, મહિલા કાર્યકરોને સામેલ કરવા, સ્થાનિક સમુદાયનો વિશ્વાસ જીતવો અને અફવાઓ સામે કડક હાથે કામ લેવું અનિવાર્ય છે. વિશ્વને જો પોલિયો મુક્ત રાખવું હોય તો આ છેલ્લી બે કડીઓને મજબૂત બનાવવી અને દરેક વંચિત બાળક સુધી રસી પહોંચતી કરવી અત્યંત આવશ્યક બની ગયું છે.
