કોઈપણ મહત્વપૂર્ણ ઇન્ટરવ્યૂ આપતાં પહેલાં, પરીક્ષાખંડમાં પ્રવેશતાં કે જાહેરમાં મંચ પર બોલતી વખતે અચાનક હૃદયના ધબકારા વધી જવા, હાથ-પગ ઠંડા પડી જવા કે ગભરાટ થવો એ ખૂબ જ સામાન્ય બાબત છે. તબીબી દ્રષ્ટિએ આ સ્થિતિને પરિસ્થિતિગત ચિંતા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ કોઈ કાયમી માનસિક બીમારી નથી, પરંતુ કોઈ ચોક્કસ અને પડકારજનક ક્ષણ સામે આવતાં શરીર દ્વારા વ્યક્ત થતો એક અસ્થાયી પ્રતિભાવ છે. જ્યારે વ્યક્તિ કોઈ મહત્વપૂર્ણ પ્રસંગ કે મૂલ્યાંકનનો સામનો કરે છે, ત્યારે મગજ તે ક્ષણને તણાવપૂર્ણ ગણે છે, જેના કારણે શરીરમાં તાત્કાલિક ફેરફારો જોવા મળે છે. દરેક કિસ્સામાં તેને ગંભીર ચિંતાનો વિકાર માનવો યોગ્ય નથી.
જ્યારે મનુષ્યનું મગજ કોઈ પરિસ્થિતિને પડકારરૂપ માને છે, ત્યારે શરીરની કુદરતી તણાવ પ્રણાલી આપોઆપ સક્રિય થઈ જાય છે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન હૃદય ઝડપથી ધબકવા લાગે છે અને શ્વાસોચ્છવાસની ગતિ પણ તેજ બને છે. કેટલાક લોકોને અતિશય પરસેવો વળવો, હાથ-પગમાં ધ્રુજારી આવવી, મોં સુકાઈ જવું, પેટમાં ગરબડ થવી કે કોઈ વિષય પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મુશ્કેલી પડવી જેવા લક્ષણો અનુભવાય છે. પરીક્ષા કે સાક્ષાત્કાર દરમિયાન અન્ય લોકો મારું મૂલ્યાંકન કરશે અને હું નિષ્ફળ જઈશ તેવો અજ્ઞાત ભય આ ચિંતામાં મોટો વધારો કરે છે. લોકો શું વિચારશે કે મારાથી ભૂલ થઈ જશે તેવા નકારાત્મક વિચારો ગભરાટને ચરમસીમા પર પહોંચાડે છે.
આવી પરિસ્થિતિગત ચિંતા પર કાબૂ મેળવવા માટે અગાઉથી યોગ્ય પૂર્વતૈયારી કરવી અત્યંત જરૂરી છે. મહત્વપૂર્ણ કાર્યક્રમ કે પરીક્ષા પહેલાં ઊંડા અને ધીમા શ્વાસ લેવાની કસરત કરવાથી મન શાંત થાય છે. મગજમાં આવતા નકારાત્મક વિચારોને ઓળખીને હકારાત્મક દૃષ્ટિકોણ કેળવવો જોઈએ. આ ઉપરાંત પૂરતી ઊંઘ, નિયમિત હળવી કસરત અને સંતુલિત આહાર પણ માનસિક સ્થિરતા જાળવવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. ડરના કારણે આવી પરિસ્થિતિઓથી ભાગવાને બદલે ધીમે ધીમે તેનો સામનો કરવાની ટેવ પાડવી લાંબા ગાળે ખૂબ લાભદાયી સાબિત થાય છે.
જોકે, જો આ પ્રકારની ચિંતા સામાન્ય મર્યાદા વટાવીને રોજિંદા જીવનના કાર્યોમાં સતત અવરોધ ઊભો કરતી હોય, તો તેને અવગણવી ન જોઈએ. વારંવાર અતિશય ગભરાટ થવો, છાતીમાં તીવ્ર દુખાવો થવો, શ્વાસ લેવામાં ગંભીર તકલીફ પડવી કે ચક્કર આવીને બેભાન થઈ જવા જેવી સ્થિતિ સર્જાય તો તુરંત જ તબીબી સહાય અથવા માનસિક આરોગ્ય નિષ્ણાતનો સંપર્ક કરવો હિતાવહ છે. સમયસરનું યોગ્ય માર્ગદર્શન વ્યક્તિને આ અસ્વસ્થતામાંથી બહાર લાવી આત્મવિશ્વાસ પુનઃસ્થાપિત કરવામાં મદદ કરે છે.
