સનાતન ધર્મ સંસ્કૃતિમાં પિતૃપક્ષ એટલે કે શ્રાદ્ધ પક્ષનું અતિ વિશેષ મહત્વ રહેલું છે. ભાદરવા વદ અમાસના દિવસને સર્વપિતૃ અમાસ અથવા મહાલય અમાસ તરીકે શ્રદ્ધાપૂર્વક મનાવવામાં આવે છે. આ દિવસ પિતૃપક્ષનો અંતિમ અને સૌથી મહત્વપૂર્ણ દિવસ ગણાય છે. તિથિની ગણતરી અને પંચાંગના આધારે આ પાવન પર્વની ઉજવણી ૯ ઓક્ટોબરના રોજ કરવી શાસ્ત્રોક્ત દ્રષ્ટિએ સર્વોત્તમ રહેશે. આ દિવસે સૂર્યોદય વ્યાપિની અમાસ તિથિ સાથે કુતુપ અને રોહિણ મુહૂર્તમાં શ્રાદ્ધ કર્મ સંપન્ન કરવાનું વિશેષ વિધાન શાસ્ત્રોમાં દર્શાવવામાં આવ્યું છે.
ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર સર્વપિતૃ અમાસના દિવસે પરિવારના જ્ઞાત અને અજ્ઞાત તમામ પિતૃઓનું શ્રાદ્ધ, તર્પણ અને પિંડદાન કરી શકાય છે. જો કોઈ વ્યક્તિ પોતાના પૂર્વજોની નિર્ધારિત તિથિ ભૂલી ગઈ હોય અથવા કોઈ અનિવાર્ય કારણોસર પિતૃપક્ષ દરમિયાન શ્રાદ્ધ ન કરી શકી હોય, તો તે આ અમાસના દિવસે વિધિવત શ્રાદ્ધ કરીને પિતૃદોષમાંથી મુક્તિ મેળવી શકે છે. આ દિવસે બપોરના સમયે કુતુપ મુહૂર્તમાં કરવામાં આવેલું તર્પણ પિતૃઓ સુધી સીધું પહોંચે છે. આ સાથે ગાય, કાગડા, શ્વાન અને કીડીઓને ભોજન અર્પણ કરીને જીવદયા સાથે પિતૃ તૃપ્તિનો સંકલ્પ લેવામાં આવે છે.
આ પવિત્ર દિવસે નદી તટે અથવા ઘરમાં જ કાળા તલ, જવ, દર્ભ અને ગંગાજળ વડે પિતૃતર્પણ કરવાની પરંપરા છે. બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવીને યથાશક્તિ વસ્ત્ર અને દાન-દક્ષિણા આપવાથી ઘરમાં સુખ, શાંતિ અને સમૃદ્ધિનો વાસ થાય છે. એવું માનવામાં આવે છે કે પિતૃપક્ષના અંતિમ દિવસે પિતૃઓ પોતાના લોકમાં પરત ફરતી વખતે શ્રદ્ધાળુ વંશજોને દીર્ઘાયુષ્ય, ઉત્તમ સ્વાસ્થ્ય અને વંશવૃદ્ધિના આશીર્વાદ આપે છે. તેથી આ પાવન અવસરે શુદ્ધ ભાવ અને શાસ્ત્રોક્ત વિધિથી પિતૃઓનું સ્મરણ કરવું પરમ કલ્યાણકારી માનવામાં આવે છે.
