રેલવેની ‘પીઆરએસ’ સિસ્ટમ શું છે? જાણો ટિકિટ બુકિંગ અને કન્ફર્મ સીટ ફાળવણી પાછળનું ગણિત

ભારતીય રેલવેમાં મુસાફરી કરવા માટે ટિકિટ બારી કે આઈઆરસીટીસીની મોબાઇલ એપ્લિકેશન દ્વારા સ્લીપર કે એસી કોચની ટિકિટ બુક કરાવવી, ટ્રેનમાં બેઠકોની ઉપલબ્ધતા તપાસવી, ટિકિટ રદ કરવી કે છેલ્લી ઘડીએ રિઝર્વેશન ચાર્ટ તૈયાર કરવો – આ તમામ કામગીરી એક અત્યંત વિશાળ અને જટિલ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ દ્વારા સંચાલિત થાય છે. આ પ્લેટફોર્મને ‘પેસેન્જર રિઝર્વેશન સિસ્ટમ’ એટલે કે ‘પીઆરએસ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. રેલવે મંત્રાલય હેઠળ કાર્યરત ‘સેન્ટર ફોર રેલવે ઇન્ફોર્મેશન સિસ્ટમ્સ’ (ક્રિસ) દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી આ સિસ્ટમ દેશભરના લાખો રેલવે મુસાફરોની દૈનિક મુસાફરીનું કરોડરજ્જુ સમાન સંચાલન કરે છે.

રેલવે દ્વારા સ્લીપર, ચેર કાર, થ્રી-ટાયર એસી, ટુ-ટાયર એસી અને ફર્સ્ટ એસી જેવી વિવિધ શ્રેણીઓમાં આરક્ષિત બેઠકોની ફાળવણી કરવામાં આવે છે. આ તમામ પ્રક્રિયા સંપૂર્ણપણે પીઆરએસ આધારિત હોય છે. અહીં નોંધનીય બાબત એ છે કે પીઆરએસ દ્વારા સામાન્ય પેસેન્જર ટ્રેનો કે જનરલ ડબ્બાઓની ટિકિટ મળતી નથી; તેના માટે ‘અનરિઝર્વ્ડ ટિકિટિંગ સિસ્ટમ’ (યુટીએસ) અલગથી કાર્યરત છે. પીઆરએસ માત્ર અને માત્ર આરક્ષિત કોચ માટે જ કાર્ય કરે છે, જેમાં મુસાફરોને ઉપલબ્ધતા મુજબ કન્ફર્મ સીટ, આરએસી અથવા વેટિંગ લિસ્ટની ટિકિટ આપવામાં આવે છે.

પીઆરએસ એક અત્યંત આધુનિક અને જટિલ કમ્પ્યુટર અલ્ગોરિધમ પર આધારિત છે. આ પ્લેટફોર્મ સામાન્ય ક્વોટા ઉપરાંત વરિષ્ઠ નાગરિક ક્વોટા, મહિલા ક્વોટા, દિવ્યાંગ ક્વોટા તેમજ તાત્કાલિક ક્વોટાનું એકસાથે અને સચોટ સંચાલન કરે છે. મુસાફરીના નિર્ધારિત સમય પહેલા જ્યારે ટ્રેનનો ચાર્ટ તૈયાર થાય છે, ત્યારે આરએસી ટિકિટોને કન્ફર્મ કરવામાં અને વેટિંગ લિસ્ટ ક્લિયર કરવામાં પણ આ સિસ્ટમ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. ચાર્ટ બન્યા બાદ કન્ફર્મ ન થયેલી વેટિંગ ટિકિટો આપોઆપ રદ થવાની વ્યવસ્થા પણ આમાં જ સમાવિષ્ટ છે.

આમ, રેલવે કાઉન્ટર પર લાઈનમાં ઊભા રહીને ટિકિટ લેવાથી માંડીને ઘેરબેઠા સ્માર્ટફોન દ્વારા સેકન્ડોમાં કન્ફર્મ ટિકિટ મેળવવા પાછળ પીઆરએસનું સુદ્રઢ નેટવર્ક કાર્યરત છે. દરરોજ લાખો મુસાફરોને યોગ્ય ટ્રેનમાં અને યોગ્ય બેઠક પર પહોંચાડવાની આ પારદર્શક તથા સ્માર્ટ તકનીકી વ્યવસ્થાને કારણે ભારતીય રેલવેનું આરક્ષણ વ્યવસ્થાપન અત્યંત સરળ, ઝડપી અને વિશ્વાસપાત્ર બન્યું છે.