આકાશમાં ૧૭,૦૦૦ ફૂટની ઊંચાઈએ વિમાન પર ત્રાટકી આકાશી વીજળી: વિજ્ઞાનના અનોખા સિદ્ધાંતે ૧૧૦ મુસાફરોને મોતના મુખમાંથી ઉગાર્યા

પટનાથી લખનૌ જઈ રહેલા એક પ્રવાસી વિમાન સાથે આકાશમાં ૧૭,૦૦૦ ફૂટની ઊંચાઈએ એક અત્યંત ભયાનક દુર્ઘટના બનતા ટળી હતી. વિમાન જ્યારે લખનૌ હવાઈ મથક નજીક પહોંચી રહ્યું હતું ત્યારે ખરાબ હવામાન વચ્ચે અચાનક તેના પર જોરદાર આકાશી વીજળી ત્રાટકી હતી. વીજળીના ભીષણ પ્રહારથી વિમાનના આગળના શંકુ આકારના ભાગને એટલે કે ‘નોઝ કોન’ને મોટું માળખાકીય નુકસાન પહોંચ્યું હતું. આ રોમાંચક ઘટના વખતે વિમાનમાં ૧૦૪ મુસાફરો અને ૬ ક્રૂ સભ્યો મળીને કુલ ૧૧૦ લોકો સવાર હતા. તોફાની વાતાવરણ અને આગળના ક્ષતિગ્રસ્ત ભાગ છતાં પાઇલટ્સની અસાધારણ કુશળતાને કારણે વિમાન લખનૌના ચૌધરી ચરણ સિંહ આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઈ મથકે સમય પહેલાં જ સુરક્ષિત ઉતરી ગયું હતું અને તમામ પ્રવાસીઓ હેમખેમ બચી ગયા હતા.

આવી ભયાનક આકાશી આપત્તિ બાદ સૌથી મોટો સવાલ એ ઊભો થાય છે કે કરોડો વોલ્ટની વીજળી પડવા છતાં વિમાન સળગીને રાખ કેમ ન થયું? તેનો શ્રેય એન્જિનિયરિંગના અદભુત સિદ્ધાંત ‘ફેરાડે કેજ’ને જાય છે. મહાન વૈજ્ઞાનિક માઇકલ ફેરાડે દ્વારા વર્ષ ૧૮૩૬માં શોધાયેલા આ ભૌતિક વિજ્ઞાનના નિયમ અનુસાર, આધુનિક કોમર્શિયલ વિમાનોનું બાહ્ય આવરણ એક અતિવાહક કવચ તરીકે કામ કરે છે. જ્યારે વિમાન પર વીજળી ત્રાટકે છે, ત્યારે તેનો વીજભાર અંદર કેબિનમાં પ્રવેશવાને બદલે વિમાનની બહારની ધાતુની સપાટી પર જ ફેલાઈ જાય છે. આ વીજપ્રવાહ પાંખો અને પાછળના છેડે લગાવેલા વિશિષ્ટ ડિસ્ચાર્જ સાધનો મારફતે હવામાં સુરક્ષિત રીતે બહાર નીકળી જાય છે. આ કવચને લીધે અંદરનું વિદ્યુત ક્ષેત્ર શૂન્ય રહે છે, જેથી મુસાફરો, ઇંધણની ટાંકી અને સંવેદનશીલ ઉપકરણો સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત રહે છે.

જોકે, વિમાનનો આગળનો ભાગ જેને તકનીકી ભાષામાં ‘રેડોમ’ કહેવાય છે, તે વીજળી પડવાની સ્થિતિમાં સૌથી નબળો હિસ્સો સાબિત થાય છે. વિમાનના અન્ય ભાગો ધાતુ અથવા તાંબાની જાળીવાળા મિશ્રણથી બનેલા હોય છે, પરંતુ રેડોમની અંદર હવામાનનું રડાર ફીટ કરેલું હોવાથી તેને નોન-મેટાલિક એટલે કે ફાઇબર ગ્લાસમાંથી બનાવવું ફરજિયાત હોય છે. જો આગળના ભાગમાં ધાતુ વાપરવામાં આવે તો રડારના તરંગો અટકી જાય અને પાઇલટ તોફાની વાદળો જોઈ શકે નહીં. વાહક ધાતુનું પડ ન હોવાના કારણે વીજળી ત્રાટકતા જ તે જગ્યાએ અતિશય ગરમી પેદા થાય છે અને આગળનો ભાગ દબાઈ જાય છે કે તેમાં કાણું પડી જાય છે, પરંતુ સદભાગ્યે અંદર બેઠેલા મુસાફરો સુધી વીજળીનો એક તણખો પણ પહોંચતો નથી.