સનાતન હિન્દુ ધર્મમાં પ્રત્યેક ધાર્મિક વિધિ, અનુષ્ઠાન અને શુભ કાર્ય પાછળ ગહન આધ્યાત્મિક અને વૈજ્ઞાનિક રહસ્ય છુપાયેલું હોય છે. પૂજાની શરૂઆત થતાં જ ગોર મહારાજ કે પંડિતજી દ્વારા યજમાન, પૂજા સ્થળ અને પૂજા સામગ્રી પર જળ છાંટવાની પરંપરા અતિ પ્રાચીન છે. શાસ્ત્રોક્ત નિયમ અનુસાર, આ પ્રક્રિયા દરમિયાન "ૐ અપવિત્રઃ પવિત્રો વા સર્વાવસ્થાં ગતોઽપિ વા, યઃ સ્મરેત્ પુણ્ડરીકાક્ષં સ બાહ્યાભ્યન્તરઃ શુચિઃ" મંત્રનું ઉચ્ચારણ કરવામાં આવે છે. આ મંત્ર દ્વારા કમળનયન ભગવાન વિષ્ણુનું સ્મરણ કરવામાં આવે છે. તેનો સ્પષ્ટ ભાવ એ છે કે વ્યક્તિ કોઈપણ શારીરિક કે માનસિક સ્થિતિમાં હોય, પરંતુ પરમાત્માના સ્મરણ અને જળના પ્રોક્ષણથી તે બાહ્ય તેમજ આંતરિક બંને રીતે સંપૂર્ણ પવિત્ર બની જાય છે.
ધાર્મિક માન્યતાઓ મુજબ, પૂજામાં બેસતા પૂર્વે માત્ર બાહ્ય શરીર સ્વચ્છ હોવું પૂરતું નથી, પરંતુ મન પણ શાંત, સ્થિર અને શુદ્ધ હોવું અનિવાર્ય છે. સનાતન સંસ્કૃતિમાં જળને સૃષ્ટિના સર્જન અને જીવનનો મુખ્ય આધાર માનવામાં આવે છે. પૌરાણિક માન્યતા અનુસાર ભગવાન વિષ્ણુના ક્ષીરસાગરમાં શયન અને તેમની નાભિમાંથી પ્રગટ થયેલા કમળ દ્વારા બ્રહ્માજીએ સૃષ્ટિનું નિર્માણ કર્યું હતું. કમળ જેમ જળમાં રહીને પણ તેનાથી અલિપ્ત રહે છે, તેમ મનુષ્યે પણ સંસારની મોહ-માયાથી મુક્ત થઈને ઈશ્વર ભક્તિમાં ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ તેવો ગૂઢ સંદેશ આ વિધિ આપે છે. જળના છંટકાવથી મનની ચંચળતા અને અશાંતિ દૂર થાય છે અને પૂજા માટે યોગ્ય સાત્વિક ભાવ જાગ્રત થાય છે.
આ ઉપરાંત, પૂજન વિધિમાં અર્પણ કરવામાં આવતા પુષ્પો, અક્ષત, ફળ, ધૂપ-દીપ અને કળશ જેવી સામગ્રીને પણ જળ છાંટીને પવિત્ર કરવાની પરંપરા છે. શાસ્ત્રો અનુસાર પવિત્ર ભાવ અને શુદ્ધ સામગ્રી વિના કરવામાં આવેલી પૂજાનું પૂર્ણ ફળ પ્રાપ્ત થતું નથી. વિશેષ ધાર્મિક અનુષ્ઠાનોમાં દેવત્વથી સંપન્ન શંખમાં જળ ભરીને તેને સમગ્ર પૂજા પરિસરમાં છાંટવામાં આવે છે, જેનાથી પરિસરની નકારાત્મક ઊર્જા નાશ પામે છે અને વાતાવરણ અત્યંત ઊર્જાવાન બને છે. આમ, પૂજા પૂર્વે જળ છાંટવાની આ વિધિ ભક્તને ભૌતિક જગતમાંથી આધ્યાત્મિક ચેતના તરફ લઈ જવાનો એક મહત્વપૂર્ણ માર્ગ છે.
