૧૯મી સદીના ભારતમાં જ્યારે બાળલગ્ન એક સામાન્ય કુપ્રથા હતી, ત્યારે મુંબઈમાં જન્મેલા રુખમાબાઈ રાઉત નામના એક સાહસી નારીએ આ પરંપરા સામે બળવો પોકાર્યો હતો. ૧૮૭૪માં માત્ર ૧૧ વર્ષની નાની વયે તેમના લગ્ન ૧૯ વર્ષના દાદાજી ભિકાજી સાથે કરવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ રુખમાબાઈએ તે પતિ સાથે ક્યારેય રહેવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. તેમના સાવકા પિતા ડૉ. સખારામ અર્જુન એક ચિકિત્સક અને સમાજ સુધારક હતા, જેમણે રુખમાબાઈને અભ્યાસ કરવા માટે સતત પ્રોત્સાહિત કર્યા. સમય જતાં, રુખમાબાઈએ પોતાની કેળવણી ચાલુ રાખી અને પોતાની શરતો પર જીવન જીવવાનો દ્રઢ નિશ્ચય કર્યો, જેના પરિણામે તેમણે પતિ સાથે રહેવા જવાની સાફ ના પાડી દીધી.
આ નિર્ણયને કારણે ૧૮૮૪માં તેમના પતિએ પત્નીને પોતાની સાથે રાખવા માટે બોમ્બે હાઈકોર્ટમાં કાનૂની લડાઈ શરૂ કરી, જેણે તે સમયના રૂઢિચુસ્ત સમાજમાં સ્ત્રીઓની સંમતિ અને વ્યક્તિગત અધિકારોનો મોટો પ્રશ્ન ઊભો કર્યો. શરૂઆતમાં ન્યાયાધીશ રોબર્ટ હિલ પિનહેએ રુખમાબાઈની તરફેણમાં ચૂકાદો આપ્યો, પરંતુ બાદમાં અપીલ કોર્ટે ચૂકાદો બદલી નાખ્યો અને તેમને પતિ સાથે રહેવા અથવા છ મહિનાની જેલ ભોગવવાની ધમકી આપવામાં આવી. પોતાની સ્વતંત્રતા જાળવી રાખવા માટે અડગ રહેલા રુખમાબાઈએ 'એ હિન્દુ લેડી' ઉપનામથી અખબારોમાં બાળલગ્નની અન્યાયી પ્રથા સામે લેખો લખ્યા. આખરે ૧૮૮૮માં કાનૂની સમજૂતી હેઠળ તેમણે ભિકાજીને ૨,૦૦૦ રૂપિયા ચૂકવીને લગ્નજીવનના દાવાઓમાંથી કાયમ માટે મુક્તિ મેળવી અને આ ઐતિહાસિક કિસ્સો ૧૮૯૧ના 'એજ ઓફ કન્સેન્ટ એક્ટ' ઘડવામાં ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ સાબિત થયો.
બાળલગ્નની બેડીઓ અને કાનૂની જંજાળમાંથી સંપૂર્ણ મુક્ત થયા બાદ રુખમાબાઈએ ડૉક્ટર બનવાના પોતાના બાળપણના સ્વપ્નને સાકાર કર્યું. તેઓ ઈંગ્લેન્ડ ગયા અને 'લંડન સ્કૂલ ઓફ મિડિસિન ફોર વિમેન' માં અભ્યાસ કરીને ૧૮૯૫માં ભારતમાં પાછા ફર્યા. તેમણે સુરતની વિમેન્સ હોસ્પિટલ અને રાજકોટની ઝેનાના સ્ટેટ હોસ્પિટલમાં ચીફ મેડિકલ ઓફિસર તરીકે ઉત્કૃષ્ટ સેવાઓ આપી હતી. જાહેર આરોગ્ય ક્ષેત્રે નોંધપાત્ર યોગદાન બદલ તેમને 'કૈસર-એ-હિન્દ' મેડલથી પણ નવાજવામાં આવ્યા હતા. ૧૯૨૯માં નિવૃત્ત થયેલા અને ૯૦ વર્ષની વયે ૧૯૫૫માં અવસાન પામેલા રુખમાબાઈ રાઉતનું જીવન આજની નારીઓ માટે પણ સ્ત્રી સશક્તિકરણ, સ્વતંત્રતા અને સંઘર્ષનું અદભુત પ્રેરણાસ્ત્રોત બની રહે છે.
