હિંદુ ધર્મમાં દેવ ઉઠી એકાદશીનું વિશેષ અને અનોખું ધાર્મિક મહત્ત્વ રહેલું છે. કારતક મહિનાના શુક્લ પક્ષની આ એકાદશીને પ્રબોધિની કે દેવોત્થાન એકાદશી પણ કહેવામાં આવે છે. વર્ષ 2026માં 20 નવેમ્બરના રોજ શ્રદ્ધાળુઓ દ્વારા આ વ્રત રાખવામાં આવશે. પૌરાણિક માન્યતાઓ અનુસાર, અષાઢી એકાદશીથી ચાર મહિનાની યોગનિદ્રામાં ગયેલા ભગવાન વિષ્ણુ દેવ ઉઠી એકાદશીના દિવસે જાગૃત થાય છે. ભગવાનના જાગરણની સાથે જ ચાતુર્માસની પૂર્ણાહુતિ થાય છે અને લગ્ન, ગૃહપ્રવેશ તેમજ અન્ય તમામ માંગલિક તથા શુભ કાર્યોની ફરીથી શરૂઆત થાય છે. આ દિવસે ભગવાન વિષ્ણુ અને માતા લક્ષ્મીની આરાધના કરી ભક્તો ધન અને સમૃદ્ધિની કામના કરે છે.
આ પવિત્ર દિવસે ભગવાનની ઉપાસના કરવાની સાથે-સાથે કેટલાક વિશેષ નિયમો અને સાવચેતીઓ રાખવાનું પણ શાસ્ત્રોમાં જણાવવામાં આવ્યું છે. ધાર્મિક માન્યતાઓ મુજબ એકાદશીના દિવસે ચોખાનું સેવન કરવું વર્જિત માનવામાં આવે છે, કારણ કે એવું માનવામાં આવે છે કે તે વ્યક્તિની આધ્યાત્મિક એકાગ્રતા પર અસર કરે છે. આ ઉપરાંત, આ દિવસે તુલસી માતા અને ભગવાન શાલિગ્રામના વિવાહની પરંપરા જોડાયેલી હોવાથી તુલસીનાં પાન તોડવા કે છોડને બિનજરૂરી સ્પર્શ કરવાની પણ મનાઈ છે. જો પૂજા માટે તુલસીની જરૂર હોય તો એક દિવસ અગાઉ જ પાન તોડીને રાખવાની પ્રથા છે. આ દિવસે લસણ, ડુંગળી જેવા તામસિક ભોજનથી દૂર રહીને સાત્વિક આહાર જ ગ્રહણ કરવો જોઈએ.
અધ્યાત્મ અને ભક્તિની સાથે આ દિવસે માનસિક શાંતિ અને સદાચાર જાળવવો પણ અત્યંત આવશ્યક છે. વ્રત કરનાર કે અન્ય લોકોએ આ દિવસે ઘરમાં ઝઘડો કરવા, ગુસ્સો કરવો કે કોઈની સાથે અપશબ્દો બોલવાથી બચવું જોઈએ. મનમાં ખરાબ વિચારો લાવવા કે કોઈની નિંદા કરવી અયોગ્ય ગણાય છે. આ દિવસ માત્ર ઉપવાસ પૂરતો સીમિત નથી પરંતુ દાન-પુણ્ય અને સેવાભાવનો પણ અવસર છે, જેમાં વડીલો કે જરૂરિયાતમંદોનું અપમાન કરવાને બદલે તેમને અન્ન, વસ્ત્ર કે ફળનું દાન કરી સન્માન આપવું જોઈએ. પ્રદેશ અને પરિવારની પરંપરા મુજબ નિયમોમાં થોડો ફેરફાર હોઈ શકે છે, પરંતુ આ તમામ બાબતો મન અને શરીરની શુદ્ધતા માટે મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.
