વાણિજ્યિક પ્રોપર્ટીઝમાં સીધી ખરીદી કર્યા વગર ભાડાની આવક મેળવવાનો વિકલ્પ આપતા રિયલ એસ્ટેટ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ટ્રસ્ટ્સ (REITs) ભારતીય બજારમાં ઝડપથી લોકપ્રિય થઈ રહ્યા છે. મુંબઈમાં યોજાયેલી એક વિશેષ બિઝનેસ ઇવેન્ટમાં માઇન્ડસ્પેસ બિઝનેસ પાર્ક્સ REIT ના એમડી અને સીઈઓ રમેશ નાયરે આ ક્ષેત્રની પ્રગતિ વિશે વિસ્તૃત ચર્ચા કરી હતી. તેમણે જણાવ્યું હતું કે ભારતમાં વર્ષ ૨૦૧૯માં પ્રથમ REIT લિસ્ટ થયા બાદ આ બજારમાં અભૂતપૂર્વ વૃદ્ધિ જોવા મળી છે. અગાઉ REIT માં રોકાણ માટે ઓછામાં ઓછા ૧૦ લાખ રૂપિયાની મર્યાદા હતી, પરંતુ હવે રિટેલ રોકાણકારો માત્ર એક જ યુનિટ ખરીદીને પણ આ સેક્ટરમાં રોકાણ કરી શકે છે, જેના કારણે નાની બચત કરતા રોકાણકારો માટે પણ કોમર્શિયલ રિયલ એસ્ટેટના દરવાજા ખુલી ગયા છે.
આ સેક્ટરની મજબૂતાઈ પાછળ ગ્લોબલ કેપેબિલિટી સેન્ટર્સ (GCCs)ની ભૂમિકા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ રહી છે. કોવિડ અગાઉ ભારતમાં વાર્ષિક ઓફિસ સ્પેસની ડિમાન્ડ આશરે ૩૦ મિલિયન ચોરસ ફૂટ હતી, જે વધીને હવે અંદાજે ૪૫ મિલિયન ચોરસ ફૂટ થઈ ગઈ છે. ભારતમાં ટેલેન્ટ અને રિયલ એસ્ટેટના સસ્તા ખર્ચને કારણે આજે આશરે ૨,૧૦૦ કંપનીઓ ૩,૭၀၀ થી વધુ જીસીસી સેન્ટર્સ ચલાવી રહી છે, જે ૧૦૦ અબજ ડોલરનું રેવન્યુ જનરેટ કરે છે. આજના સમયમાં આ સેન્ટર્સ માત્ર બેક-ઓફિસ જ નહીં પરંતુ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ રિસર્ચ અને એડવાન્સ્ડ એન્જિનિયરિંગ જેવા જટિલ કાર્યો પણ કરે છે, જેના કારણે ઓફિસ સ્પેસની ઓક્યુપન્સી ઘટીને ૯૬ ટકા સુધી પહોંચી ગઈ છે અને REITsને સતત મજબૂત ભાડાકીય આવક મળી રહી છે.
રોકાણકારોએ માત્ર ડિવિડન્ડ યીલ્ડ પર ધ્યાન આપવાને બદલે કુલ રિટર્ન (ટોટલ રિટર્ન)નું મૂલ્યાંકન કરવું જોઈએ, જેમાં ડિવિડન્ડ અને યુનિટના ભાવમાં થતી વૃદ્ધિ બંનેનો સમાવેશ થાય છે. ભારતમાં લિસ્ટેડ REITs એ ૨૦૧૯થી અત્યાર સુધી આશરે ૧૬ ટકાનું વાર્ષિક કુલ રિટર્ન આપ્યું છે. રોકાણ કરતા પહેલા નેટ ઓપરેટિંગ ઇન્કમ (NOI), ડિવિડન્ડ ગ્રોથ, ઓક્યુપન્સી લેવલ, મેનેજમેન્ટ ટીમ અને ભવિષ્યમાં નવા એસેટ્સ ઉમેરવાની ક્ષમતા જેવા મહત્વપૂર્ણ પરિબળો ચકાસી લેવા જોઈએ. હાલમાં ભારતમાં ૬ લિસ્ટેડ REITs ઉપલબ્ધ છે અને ભવિષ્યમાં વેરહાઉસિંગ, ડેટા સેન્ટર્સ, હોટેલ્સ અને લોજિસ્ટિક્સ જેવા નવા સેગ્મેટ્સમાં પણ REITsના વિકાસની અપાર સંભાવનાઓ રહેલી છે.
