ભારતના પ્રથમ શિક્ષણ મંત્રી તરીકે ૧૯૪૭ થી ૧૯૫૮ સુધી સેવા આપનાર મૌલાના અબુલ કલામ આઝાદે આઝાદી પછી દેશના શૈક્ષણિક માળખાને મજબૂત બનાવવામાં પાયાની ભૂમિકા ભજવી હતી. તેમનું માનવું હતું કે એક પ્રબળ અને પ્રગતિશીલ રાષ્ટ્રના નિર્માણ માટે શિક્ષણ અનિવાર્ય છે. તેમનું દ્રષ્ટિકોણ માત્ર પ્રાથમિક શાળાઓ કે સાક્ષરતા પૂરતું સીમિત નહોતું, પરંતુ તેઓ ઉચ્ચ શિક્ષણ, વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો, ટેકનિકલ અભ્યાસ તેમજ ભારતીય કલા અને સંસ્કૃતિના ઉત્થાન પર વિશેષ ભાર મૂકતા હતા. તેમના આ દૂરંદેશી વિચારોના ફળસ્રૂપ સ્વતંત્ર ભારતમાં અનેક અગ્રેસર શૈક્ષણિક અને સાંસ્કૃતિક સંસ્થાઓની સ્થાપના થઈ, જે આજે પણ દેશના વિકાસમાં મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપી રહી છે.
મૌલાના આઝાદના કાર્યકાળ દરમિયાન અનેક રાષ્ટ્રીય કક્ષાની સંસ્થાઓ અસ્તિત્વમાં આવી જેણે દેશનો ચહેરો બદલી નાખ્યો. પશ્ચિમ બંગાળમાં સ્થપાયેલી દેશની સૌપ્રથમ 'આઈઆઈટી ખડગપુર' (IIT Kharagpur) ની શરૂઆત ઉચ્ચ ટેકનિકલ શિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે કરવામાં આવી હતી, જેણે ભવિષ્યમાં દેશભરમાં આઈઆઈટી સિસ્ટમનો પાયો નાખ્યો. આ ઉપરાંત, ઉચ્ચ શિક્ષણના ધોરણો જાળવી રાખવા માટે ડિસેમ્બર ૧૯૫૩માં યુનિવર્સિટી ગ્રાન્ટ્સ કમિશન (UGC) ની ഔપચારિક શરૂઆત પણ તેમના હસ્તે જ થઈ હતી. માત્ર વિજ્ઞાન કે ટેકનોલોજી જ નહીં, પરંતુ કલા અને સાહિત્યના ક્ષેત્રે પણ તેમણે ભારતીય પરંપરાઓને રાષ્ટ્રીય ઓળખ અપાવવા માટે સંગીત નાટક એકાદમી, સાહિત્ય એકાદમી અને લલિત કલા એકાદમી જેવી સંસ્થાઓની સ્થાપનામાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી.
વૈજ્ઞાનિક અને તકનીકી પ્રગતિની સાથે-સાથે મૌલાના આઝાદે દેશના દરેક બાળક સુધી પ્રાથમિક શિક્ષણ સુલભ બને તેના પર પણ વિશેષ ભાર મૂક્યો હતો. તેઓ ૧૪ વર્ષ સુધીના બાળકો માટે મફત અને ફરજિયાત શિક્ષણ, મહિલા શિક્ષણ, વોકેશનલ ટ્રેનિંગ અને પ્રાથમિક સ્તરે માતૃભાષાના ઉપયોગના પ્રખર સમર્થક હતા. તેમનો ઉદ્દેશ્ય સમાજના દરેક વર્ગને શિક્ષિત કરીને એક જાગૃત અને સ્વાવલંબી રાષ્ટ્ર બનાવવાનો હતો. તેમની આ જ દૂરદેશીને સન્માન આપવા અને શિક્ષણના મહત્ત્વને ઉજાગર કરવા માટે વર્ષ ૨૦૦૮થી દર વર્ષે ૧૧ નવેમ્બરે તેમની જન્મજયંતિને 'રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ દિવસ' તરીકે મનાવવામાં આવે છે, જે આજે પણ આપણને ગુણવત્તાસભર શિક્ષણ અને સમાન તકોના માર્ગ પર ચાલવાની પ્રેરણા આપે છે.
