અમદાવાદ શહેરમાં દિવાળીના તહેવારોની શરૂઆત સાથે જ વાતાવરણમાં પ્રદૂષણનું ઝેર ઘૂંટાઈ રહ્યું છે અને અનેક વિસ્તારોમાં હવાની ગુણવત્તા સૂચકાંક એટલે કે AQI 200 ના ગંભીર સ્તરને વટાવી ગયો છે. શહેરનો સરેરાશ AQI 176 નોંધાયો છે જે માનવ સ્વાસ્થ્ય માટે સીધી રીતે હાનિકારક સાબિત થઈ શકે છે, જ્યારે સોલા જેવા કેટલાક વિસ્તારોમાં તો આ આંકડો સીધો 220 સુધી પહોંચી ગયો છે જે અત્યંત ચિંતાજનક સ્થિતિ દર્શાવે છે. સૌથી મોટો ડર એ વાતનો છે કે આ ડેટા તો માત્ર સામાન્ય દિવસોનો અને ફટાકડા ફૂટ્યા પૂર્વેનો છે, ત્યારે દિવાળીની રાત્રે થતી આતિશબાજી બાદ હવાની ગુણવત્તા હજુ કયા સ્તરે પહોંચશે તેની માત્ર કલ્પના જ કરી શકાય છે. હવાની આ ગંભીર સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને તબીબો દ્વારા ખાસ કરીને નાના બાળકો, વૃદ્ધો અને સગર્ભા સ્ત્રીઓને બિનજરૂરી ઘરની બહાર ન નીકળવા તેમજ બહાર જતી વખતે ફરજિયાત માસ્ક પહેરવાની કડક સૂચના આપવામાં આવી છે.
માત્ર અમદાવાદ જ નહીં પરંતુ સૌરાષ્ટ્રનું પાટનગર ગણાતું રાજકોટ શહેર પણ વાયુ પ્રદૂષણની ગંભીર ઝપેટમાં આવી ચૂક્યું છે, જેણે સ્થાનિક તંત્ર અને નાગરિકોની ચિંતા વધારી દીધી છે. રાજકોટમાં પ્રદૂષણનું સ્તર એટલું ભયજનક સ્તરે પહોંચી ગયું છે કે તાજેતરના એક ગહન અભ્યાસ મુજબ શહેરની આશરે ૧૮ લાખ જેટલી વિશાળ વસ્તીના આરોગ્ય પર મોટું જોખમ તોળાઈ રહ્યું છે. આ રિસર્ચમાં સામે આવ્યું છે કે રાજકોટની હવામાં ઝેર ફેલાવવામાં રોડની બાજુ પર ઉડતી ધૂળનો ફાળો સૌથી વધુ ૪૫ ટકા જેટલો છે, જ્યારે વિવિધ બાંધકામ સાઇટો પરથી ઉડતી ડસ્ટ ૨૪ ટકા અને વાહનવહાર દ્વારા નીકળતો ધુમાડો ૧૯ ટકા જેટલો મોટો ભાગ ભજવે છે. શહેરીકરણ અને વિકાસના કારણે ફેલાતા આ પ્રદૂષણે પર્યાવરણની સાથે માનવ સ્વાસ્થ્ય સામે પણ એક મોટો પડકાર ખડો કર્યો છે, જેના નિવારણ માટે ત્વરિત પગલાં લેવા અનિવાર્ય બન્યા છે.
આ સમગ્ર પરિસ્થિતિ દર્શાવે છે કે આધુનિક વિકાસ અને ઉત્સવોની ઉજવણી વચ્ચે આપણે પર્યાવરણ અને સ્વાસ્થ્યના ભોગે મોટી કિંમત ચૂકવી રહ્યા છીએ. ફટાકડા અને આતિશબાજીનો આનંદ ભલે ક્ષણિક હોય, પરંતુ તેનાથી વાતાવરણમાં ભળતા હાનિકારક તત્વો અને ઝેરી કણો લાંબા સમય સુધી માનવ શરીરને અને શ્વસનતંત્રને ગંભીર નુકસાન પહોંચાડે છે. પ્રદૂષણના આ વધતા આંકડાઓ માત્ર એક આંકડાકીય માહિતી નથી, પરંતુ તે આવનારા સમયની કોઈ મોટી સ્વાસ્થ્ય આપત્તિની પૂર્વચેતવણી સમાન છે. આ ગંભીર પરિસ્થિતિમાંથી બહાર આવવા માટે માત્ર સરકારી તંત્ર જ નહીં, પરંતુ દરેક નાગરીકે સભાન બનીને પ્રદૂષણ ફેલાવતા સ્ત્રોતોને અંકુશમાં રાખવા અને પર્યાવરણની જાળવણી માટે સહિયારા પ્રયાસો કરવાનો સમય આવી ગયો છે.
